تشویق و تنبیه (محقق إسرکار خانم محمدی زاده )

موضوع تحقیق:تشویق وتنبیه

استاد :کیانوش امانی

محقق:فضّه محمّدزاده

فهرست

عنوان صفحه

مقدمه....................................................................................................... 3

فصل اوّل :تربیت واهمیت آن

1-تعریف تربیت ...............................................................................................................6

2-مفهوم لغوی تربیت.........................................................................................................6

3-معنی تربیت .....................................................................................................................6

4-فواید تربیت ..................................................................................................................7

5-اهمیت تربیت.......................................................................................... 7

فصل دوم :تشویق وکاربرد آن

1-لغات ومترادف تشویق ....................................................................................................... 10

2-معنی تشویق ..............................................................................................................10

3-تعریف تشویق ........................................................................................................... 10

4-ضرورت تشویق وپاداش................................................................................................. 11

5-فواید واهمیت تشویق وپاداش............................................................................................ 14

6-انواع تشویق وپاداش.............................................................................. 15

6-معنی لغوی پاداش ........................................................................................................ 18

فصل سوم:تنبیه

1- تعریف تنبیه...............................................................................................................19

2-تنبیه وانواع آن .............................................................................................................. 19

3-ضرورت تنبیه ومجازات............................................................................................... 21

4- موارد استفاده از تنبیه ........................................................................................................... 22

5-لزوم همراهی تشویق وتنبیه درمدارس....................................................................................... 23

6-تنبیه وکاهش اعتماد به نفس...................................................................................................... 27

چکیده.................................................................................................... 32

نتیجه گیری.................................................................................................. 33

منابع وماخذ................................................................................................... 34

مقدمه : تربیت فرزند یکی از مهمترین زیرساخته های رشد و تعالی جوامع بشر است زیرا فرزندان امروز بزرگان و مسئولان فردای این جامعه ودر تربیت امروزآنان نقش بسزایی در عمل کرد فردای آنان دارد و از طرف دیگر خوشبختی فرزندان در دنیا و آخرت در گرو تربیت صحیح آنان است. پس باید دانست تشویق وتنبیه که این امر ظرافتها و مهارتهای خاص خود را دارد و اگر اصول آن رعایت شود میتوان نسلهای موجود را به شایستگی بسازد و موجبات خوشبختی و سعادت آنان را فراهم کند و اگر فرزندان تشویق وتنبیه نشود خود گمراه و بدبخت شود در دنیا و در آخرت و در آینده دیگران را نیز بدبخت و بی خبر از دنیا و آخرت سازد اما در اثر عوامل گوناگون که بر شمردن آنها مجال و سعی می طلبد متاسفانه شکاف عمیق میان پدران و مادران و نسل جدید افتاده و میرود که جوامع اسلامی نیز همانند جوامع غربی فاقد پیوندهای اصل و تربیت خانوادگی و عاطفی شوند و نسل سرگشته و بی هدف جایگزین نسل و تربیت شده ی گذشته گردد. از این رو به شدت همین ضرورت احساس می شود که باید به دامن تعالیم آسمانی پناه برد و راه چاره را از این منبع عظیم الهی به دست آورد. در دین مقدس اسلامی به تشویق وتنبیه اهمیت فراوان داده است و پیشوایان عالی قدر اسلام در این زمینه دستورات بسیار سازنده داده اند از آنجا که پدران و مادران از این نکات اطلاع ندارند مشکلاتی را برای خانواده و جامعه فراهم میسازند به این خاطر ما در اینجا چند آیات و روایات و تجربه ی گذشتگان که برای تربیت فرزندان ازطریق تشویق وتنبیه مناسب و مفید است پدر و مادران از این آیات و روایات و تجربه ها اطلاع پیدا کنند تا در آینده عمل کنند و فرزندان خوبی در جامعه تربیت نمایند.انسان این اشرف مخلوقات دارای تواناییهای بی شماری وپیچیدگیهای روحی وجسمی فراوان می باشد انسان در جهان آفرینش نسبت به سایرموجودات از قابلیت پرورش وتربیت بسیاری بر خوردار است . به طوری که خداوند متعال اورا خلیفه خود در روی زمین قرارداده است واین مهم وآگاهی وشناخت روش زندگی و بینش حق از باطل واتخاذ راه مستقیم نیاز دارد بدون شک هیچ فردی به تنهای قادر به دست یافتن به این اهداف بزرگ نیست زیرا وجود استعدادهای فراوان وگوناگون از یک سو و عوامل متنوع ونعمتهای مختلف در طبیعت از سوی دیگر بشر را ناگزیر کرده تا چگونگی تلفیق این استعدادهاوامکانات را یافته راه های شکو فا شدن آنها را پیدانموده وراه اعتدال وبهبود زندگی حقیقی بکوشد

با وجود تمامی زمینه ها ی مساعد نمی توان انسان را وادی بی هدف رها نمود ویا آلت دست کسانی قرارداد که جمعیت مطامع خود همه چیز را به خدمت می گیرند . لذا تربیب وساختن انسانها یی تکامل یافته که دارای قوه تشخیص حق از باطل وانتخاب راه هدایت از ضلالت باشند بسیار مهم وحیاتی است :بنابرین تربیب این موجود به علم وآگاهی وتجارب زیادی نیاز دارد به همین دلیل همواره در طول تاریخ بویژه در ادیان الهی بخصوص در دین مبین اسلام تربیب در زمره مهمترین اهرمهای انسان سازی است پس من در مورد تشویق وتنبیه که دو مفهوم تفکیک نا پذیر است تحقیق خودرا ارائه می دهم :

فصل اول: تربیب واهمیت آن

تعریف تربیب ؟

اصولا تربیب به معنی پروش دادن استعدادهای واقعی انسان است واز آنجایی که خداوند اورا جانشین وامانتدار خود در زمین قرار داده بنابرین ضرورت ساختن وتکامل این اشرف مخلوقات در همه ابعاد زندگی مورد تاکید وتوجه فراوان میباشد :

مفهوم لغوی تربیت

واژه تربیت در زبان عربی مصدر است واز ریشه رب میباشد

رب در اصل به معنی تربیت وپرورش است

(ربّ الصُبحِی =کودک را پرورش تا بالغ شد )

معنی تربیت

تربیت یعنی پروردن –غذادادن کسی –پروردن کودک تا بالغ شود- تعلیم وپرورش دادن –مرغوب یا قیمتی – پرورش – پرورش وتعلیم –آموختن –

تربیت عبارت است از پرورش وتقویت استعدادهای مثبت تا رسیدن به سر حد کمال ممکن وایجاد هماهنگی لازم در بین آنها همراه با استعدادهای منفی تا رسیدن به سر حد انهدام ممکن از وجود .

فواید تربیت

مباحث تربیتی یکی از بنیادیترین مباحث علوم انسانی ودر زمره ارزنده ترین مباحث اجتماعی سیاسی است که اکثر زمینه ها ی فرهنگی و علمی هر جامعه ار تباط تنگا تنگ دارد ودر اخلاق و سازندگی خود سازی وجامعه سازی گاهی به عنوان پایه های اساسی وگاهی به عنوان نتیجه و رهاوردی از مباحث ارزشمند انسانی مورد ارزیابی قرا می گیرد

اهمیت تربیت:

در صورتی که انسانها مبحث تربیتی رابدرستی شناخته وهدف آن را بدانند وبا روشهای صحیح تربیت آشنا شوند می توانند خود وخانواده وجامعه خود را تربیت کرده وبه سوی خوبیها وارزشهای اخلاقی سوق دهند به این ترتیب همواره به سوی ترقی واستقلال در حرکت خواهند بود ودر عقب ماندگی وشکست ذلت وخواری ومفاسد اخلاقی واجتماعی دا منگیر شان نخواهد شد

بی تربیت طبیب رنجورم بی تقویت علاج بیمارم

(مسعودسعد)

علی (ع) به فرزندش امام حسین (ع) فرمود قلب انسان همچون زمینی است که از زراعت خالی است ومی تواند هر گونه بذری را که در آن افشانده شود پذیرفته و بپروراند ازین رو پیش ازآن که قلب وعقل استعداد وقابلیت خود را بذر تربیت سالم را بپروراند به تربیت تو مبادرت کردم ))

اهمیت تربیت از نظر قرآن و روایات و تاریخ و تجربه اثبات شده است که پدر و مادر دخالت موثر در سرنوشت فرزند دارند چه کودک باشد چه جوان و نو جوان.

به عبارت دیگر که والدین دخالت دارند در سعادت و شقاوت والد به اندازه ای است که پیغمبر اکرم(ص) می فرماید: دل مادر زمینه ساز است برای سعادت و شقاوت فرزند و همچنین تربیت فرزند از مهمترین واجبات اسلام است. هم خدا و هم پیغمبر اکرم(ص) و همه ائمه معصومین(ع) تاکید فراوانی کرده اند و قرآن چنین می فرماید: ای کسانی که ایمان آورده اید شما هم خودتان و هم زن و فرزندتان را از آتش جهنم نجات بدهید. چنانچه که به فکر خودتان هستید به فکر زن و فرزندانتان باشید چنانکه خود روزه می گیرید به فکر روزه گرفتن فرزندانتان باشید چنانچه که خود نماز میخوانید در اول وقت با جماعت، به فکر نماز زن و فرزندانتان باشید چنانچه که خودتان به فکر حجاب هستید به فکر حجاب فرزندانتان باشید تا در روز قیامت خداوند شفاعت کند و اگر فقط به فکر و تقوای خود باشید و فکر فرزندانتان نباشید و اهمیت ندهید مسولین جهنمی هستید و قرآن با لحن شدید چنین فرموده است:

ورشکسته آشکار در روز قیامت ان کسی است که باید به خاطر فرزند به جهنم برود و همچنین ورشکسته است که خود و زن و فرزندش را از آتش جهنم نتواند نجات دهد.

فصل دوم

تشویق وکاربرد آن :

لغات ومترادف تشویق

لغاتی که قران در مورد این واژ ه ویا مترادف آن آورده است بسیار است از آ ن جمله تبشیر،تحسین ،بشارت ،بشیر، استبشار ........

معنی تشویق :

الشُوق :آرزوی قلبی

تشویق : به آرزوآوردن کسی را

بشارت: مژدگانی –خبر خوش –

استبشار :به معنی طلب شادی ویافتن ودانستن چیزی است که شاد می کند

تعریف در مورد تشویق

تشویق جلوهای از تحسین وتقدیر ونوعی تا یید برای فرد است . در سایه آن شوقی در آدمی پدید می آید که به رفتاری معین اقدام کرده آ نرامکررسازد دکترجیمزوابسون درکتاب پدرمادرمراتربیت کنیدچنین مینویسد.تشویق وسرذوق آوردن بچه ها، مفید ترین تکنیکی است که والدین می توانند برای تعلیم وتربیت وایجاد مسولیت در وی به کار ببرند معمولا والدین از عدم احساس مسئولیت فرزندان نوجوانان خود شکایت دارند غافل از اینکه آنها هستند که باید مسئولیت را در وجود فرزندان ایجاد کرده به انها بیاموزند بنا برین بطور کلی تعریف تشویق می توان گفت تشویق عامل وادار کننده است که به انسان نیرو وانرژی می دهد شخصی که تشویق می شود از کار وزحمت خود احساس رضایت وخشنودی می کند واین رضایت خاطر است که جلوی خستگی وبی میلی اورا می گیرد

ضرورت تشویق وپاداش

تحسین وتشویق ما یه تقویت روح است و حس اعتماد را درفرد بوجود آورده واستعداهای فرد رشد کرده وقوای درونی اش به فعالیت در می آید . کتاب آ سمانی ما قران مجید در باره تشویق پیامبر ش را سفارش نموده ووظیفه رهبر وپیشوا می داند که مردم را به کارهای نیک سفارش وتشویق نماید آنجا که می فرماید یَا ایهالنّبی حَرّصُ المومنینَ علی القتالُ ان یکن منکُم عشرون صابرون یَغلَبو مَا تَینِِ واَن یکن ما ئه یَغلَبوا مِنَ الّذینَ کَفَروا اَبانهّم لا یَفقَهون ای پیامبر مومنان را به نبرد تشویق و ترغیب کن اگر بیست نفر شکیبا در میان شما باشد بر دویست نفر واگر صد نفر باشند بر هزار نفر از کافران غالب می شود زیرا آنها به نتجه کار خود آگاه ی ندارند کودک را باید به رفتار کردن د رراههای معین وادار ساخت بدین ترتیب که او را برای رفتار پذیرفته تمجید وبرای رفتار ناپسندش از امتیازاتی محروم کنند برتراند راسل دانشمند وفیلسوف فرانسوی در کتاب تربیت خود مینویسد ؟من معتقدام هستم که پرداختن به امر تربیت بدون ستایش وسرزنش امکان پذیر نیست به شرط رعایت احتیاط لازم .نخست این که در هیچ یک از آن مقایسه درکار نباشد ثانیا نکوهش وسرزنش کمتر از ستایش وتحسین به کار برده شود ثالثاً تحسین وتمجید باید در مورد چیزهای که عادی وبدیهی است معمول شود تشویق از وسایل وابزار فوق العاده مهمی است که می توان در امر تربیت بهره بسیاری از آ ن برد وعاملی است بسیار قوی برای به حرکت انداختن فرودگاهی گروهها .

حاصل تشویق ممکن است فایده ای برای آدمی نداشته باشد ولی حس خود پسندی فرد را قانع می کند و به اواطمینا ن می دهد که عملش عاقلانه ومورد تائید بوده است موجب دلگرمی ونشاط او می شود 3 –با توجه به معانی تشویق وتنبیه، روشن شد که تشویق جز امیال فطر ی انسان است ونیاز مندش به آن در تمام لحظات زندگی مشهود است .ودر ساختار وجودی انسان نقش اساسی را به عهده دارند وبه عبارت دیگر در باز سازی رفتار از تدابیر مهمی می توان استفاده کرد که یکی از انها تحسین وتشویق است ؟حضرت علی (ع)در نهج البلاغه می فرماید چنین مباش که نیکوکاران رابه دلسردی از نیکویی می کشاند رابه بدکاری دلگرمی می سازد

البته تشویق یکی ازتمایلات فطری انسان است وکسی نیست که به تحسین وتشویق دیگران نیاز نداشته باشد ولیکن انسان می تواند با تقویت شخصیت خود را از این میل طبیعی بی نیاز کند هم چنانکه امیال دیگران رانیز می توان کنترل کرد .وقتی انسان کاری انجام می دهد که دوست دارد مورد تحسین وتشویق دیگران واقع شود این قدرت رادر خود می تواند ایجاد کند که ناخشنودی مردم در دو یه او تغییری به وجود نیاورد این مرتبه عالیترین مرتبتی است که انسان ازجهت تکامل شخصیت بدان دست یافته است وپیشوان بزرگ دینی نیز چنین شخصیتی را داشتند وبه پیروانشان نیز توصیه نموده اند که چنین باشند.

فواید واهمیت تشویق وپاداش

اصل تشویق یک امر مسلم در تربیت اسلا می شناخته شده است واصولا وجود بهشت وتبشیر پیامبران وآیات مربوط به پاداش ووعده های شوق انگیز همه وهمه جلوه هایی از تشویق هستتنددر تربیت اسلامی تکیه برتشویق ازتنیه است واصل حیات برمحبت وتفاهم استوار است خانواده آرامش فعال که فرزندان خود وآزمون اشیا وامور تشویق می کند کودکانی پرورش می دهند که ازمردم عادی کنجکاو تر ودرنمرات تست هوش این گونه کودکان نیزتغییرات مثبت روی میدهد بنابراین تشویق وتحسین عامل وادارکننده می باشدکه انسان نیرو وانرژی میدهد شخصی که تشویق می شود از کار وزحمت خود احساس رضایت می کند وهمین رضایت خاطر است که جلوی خستگی وبی میلی اورا می گیرد . تحسین وتشویق مایه هویت روحی است .وشخصیت فرد را احیا می کند واورا از یاس وناامیدی نجا ت می دهد وموجب دلگرمی شخصی می شود اصولاَََََََ تشویق وتحسین وسیله ای است که دردرمان بسیاری از مشکلات عاطفی ورفتاری که فرد رااز اجتماع گریزان می سازد ویا این که اورا به عنصری بی ثمر وبی شخصیت تبدیل می کند مؤثر می باشد . تحسین وتشویق نوعی تلقین مثبت است که اگر شکستهایی هم به صور ت درست وحساب شده اجرا شود در سازندگی شخصیت بسیار مؤثر است .

البتّه تشویق ممکن است زبانی باشد یا عملی ویا فرد ی ،عمومی که هرکدام ویژگیهای مربوط به خود را دارا می باشند .

انواع تشویق وپاداش

تشویق چیست ؟ تشویق عبارت از بر انگیختن ، تحریک کردن ورشد قوه ابتکار ،مهارت ها واستعداد شاگردان به جهت مثبت به خاطر برآورده شدن اهداف میباشد. تشویق بخصوص در دوره ابتدایی زیاد ضرورت دارند باید هر کار ، عمل وفعالیت تعلیمی وتربیوی شان باید تشویق گردد.

شاگردان باید تشویق گردند به خاطریکه : تشویق باعث ایجاد فضای یادگیری خوب گردیده وباعث ایجاد تحرک درصنف میگردد که ما شاگردان را جهت بهبود بخشیدن درکار شان تشویق میکنیم. از طرف دیگر هر عمل ، عکس العمل دارد ، وقتی شاگردان کار خوب را انجام میدهند منتظر عکس العمل هستند که باید تشویق شوند که این کار باعث رشد وپیشرفت بیشتر شان در همان ساحه میگردد. در هنگام تشویق باید نکات ذیل را مدنظر گرفت:

1 - همیشه تنها کودکان لایق را تشویق ننمائید ، اگر کار شاگردان ضعیف هم بهبودی مییابد آنهارا نیز تشویق نمایید.

2 - درجریان گفتن کلمات تحسینی مربی باید کار کودک را مشخص ساخته تشویق نماید ، تا کودک نکته مثبت رادرک نموده ودر توسعه آن بکوشد.

3 - در هنگام گفتن کلمات تحسینی مربی همراه شاگردان تماس چشمی برقرار نماید.

تشویق می تواند به صورتهای مختلفی اعمال شود که البتّه

به سن ودرک ونوع عمل متربی بستگی دارد . بنابرین تشویق د ر سنین مختلف به صورتهای متفاوت می باشد گاهی تشویق به صورت دلجویی است وگاه با اظهاریک عبارت محبت آمیز ویا تحسین آمیز برخی اوقات یک نگاه توام با لبخند ونشاط وگاهی در آموزش گرفتن وبوسیدن وگاهی هدیه دادن وجایزه دادن:اصولاَصورتهای تشویق درسنین مختلف نیز متفاوت است مثلاََتشویق یک کودک بایک نوجوان ویا جوان فرق می کند وبه این صورت که تشویق یک کودک اصولاَبار مادی باشد که در مورد یک جوان با ایمان رضایت وخشنودی خداوند بهترین تشویق باشد.

واماّصورتهای تشویق مختلف است ودراینجا به مواردی ازآنها اشاره می کنیم .

1-تحسین 2-دعا 3-سلام 4-پاداش 5-جایزه 6-تحریض 7-تشجیع 8-وعده 9-تبشیر 10-وعظ 11-نصیحت 12-تسلی1-تحسین معنی لغوی تحسین تمجید ،تعریف وپسندیدگی وآفرین نیکوکردن وبه نیکویی نسبت دادن وبه شدت آراستن ونیکوکردن وبه نیکویی نسب دادن بهترین تشویق آراستن ونیکو کردن وبه نیکویی نسبت دادن است .منظور نیکوشمردن عمل فرد وواداشتن اوبه راه ورسمی است که مورد نظر اولیای امور قرارگیرد بنابرین درتحسین باید نقاط ارزند وزیبایی رادر کار وروش بیابیم وآن عمل رادر نزدش بستائیم .

خداوند در قران کریم خلق وخوی پیامبر اکرم (ص)رادر ستوده ومورد تحسین قرار داده آنجا که می فرماید ؟وانک لعلی خُلقُ عظیم وحقیقتاَکه تودارای خلق وخوی والایی هستی . البته تحسین نباید ازحدّ تجاوزکند زیرا ممکن است فرد رابه غرور وخود بینی مبتلا سازدحضرت علی (ع)دراین مورد می فرمایند :چه بسا افرادی که به واسطه تعریف وتمجید که درباره شان می شود مغرور می شوند . وهمچنین می فرماید «درمدح کسی که زیاده روی ومبالغ مکن »بنابرین دراسلام درتحسین وتمجید مثل هر مورد دیگر باید جانب اعتدال ومیانه روی مراعات شود واز هر گونه افراط وتفریط به دور باشد وباز می فرماید .«الثناء باکثر من الا ستحقاق

ملق والتقصیرعن الاستحقاق عیُّ اوحسدٌ » ستودن بیش از حد شایستگی ،چاپلوسی است وکمتر ازان یاناتوانی ویا وشک بردن است .

معنی لغوی پاداش :رفیق ویا ر ودوست . پاداش مترادف جزا است . پادا ش وپاداشت وپاداشتن :جزا .مکافات نیکی ویا مطلق جزا ومکافات ،خواه نیکی باشد ویا بدی وعوض وانتقام وتلافی وجریمه خیر وشر وسزا ،جزای نیک .البته پاداش درمواردی است که فرد موظف به انجام کار ورفتاری مناسب مورد علاقه اولیا ومربیان خویش باشد وطبعاًبرخی از اعمال ورفتار ان هم مواردی موجب اخذ پاداش خواهد شد بدون این که قراری ازقبل گذاشته شده باشد ویا این که چیزی ازقبل تعیین شده باشدبلکه مثل پاداش که دولت درمقابل کارکارمندان ودر پایان هرسال به اوعطا می کند

فصل سوم تنبیه

تعریف تنبیه ((ازمحرکهای مهمی که درامر تربیت نقش اساسی وفوق العاده دارد تنبیه است .)) تنبیه چیست ؟ تنبیه عبارت از عملی است که درمقابل اعمال نامطلوب شاگردان استفاده میگردد.

تنبیه وانواع آن

تنبیه سالم : تنبیه مثبت وآموزنده است که باعث نتایج مثبت ومثمر وسازنده میگردد. درتنبیه سالم مراعات نمودن نکات ذیل ضروری است:

1. تنبیه باید متناسب ومتعاقب با عمل نا مطلوب باشد.

2. بدون اطلاع دهی صورت نگیرد.

3. تنبیه باید درعمل کودک باشد نه در خصوصیات شخصی.

4. معلم باید دراستفاده از تنبیه ثابت قدم باشد.

5. اسراف وازدیاد درآن صورت نگیرد.

2 . تنبیه ناسالم : تنبیه ناسالم که باعث نتایج ناگوار، تحقیر کودک ، وناراضی های جسمی وروانی میگردد. مانند لت وکوب، گفتن کلیمات تحقیر آمیزوخورد کننده. معلمین باید ازچنین تنبیهات جداً خودداری ورزند زیرا کودک ازمدرسه دلسرد شده باعث ایجاد عقده ها وحس حقارت در کودک میگردد ، که درنتیجه کودک را لجوج وانتقام جو بارمی آورد.

((در قران کریم بسیاری درمورد تنبیه وجود دارد ،تنبیه قطعاًباید باشد ، امّا تنبیه کردن راباید طبقه بندی ودرجه بندی نمود ،تنبیه باید دقیقاً درجای خود انجام شود .تنبیه کردن آخرین وسیله به منظور جلوگیری از انحرافات فرد می باشد . البتّه اوّل باید هدایت نمود وترغیب کرد نه آن که کسی رابا زور به کاری وادار کرد .بکارگیری زور بدترین روش است. آن کس که زور به کارگیرد اصلاً اسلام رادرک نکرده است .)) وخلاصه تنبیه درتعریف مصطلح خود عبارت است ازکیفری که دراثر انجام عمل خاصّی اعمال می شود .درهر صورت به عنوان آخرین وسیله گاهی ضروری است که ازشیوه استفاده نمائیم.

ضرورت تنبیه ومجازات

دکتر نینانور می نویسد ((تنبیه کار عاقلانه نیست .تنبیه به هرشکلی که باشد ،چه شفاهاً وچه عملاً وچه جبراًویاحتی توبیخی ملایم ،به هیچ وجه عاقلانه نیست .بزرگترین خطر تهدیدآن است که در طفل یک نوع احساس گناهکاری برمی انگیزد .هرگز برای قطع عادات فرد به اقدامات خشن وخرد کننده ازقبیل تهدید ،تنبیه ،سرزنش،توهین ،تحقیر و.......متوسل نشوید.))

تنبیه ازمحرکهای مهمی است که درامرتربیت نقش اساسی وفوق العاده ی دارد .....اصل تنبیه برخلاف آنچه که دربرخی ازسیستمهای تربیتی بدان برمی خوریم ،ازنظر ما امری محکوم نیست بلکه برعکس امری ضروری است .کودکی که دربرابر رفتار ناپسند ش کنترلی نبیند ،جامعه ای که درآن عقوبت وکیفر نقشی نداشته باشد ،لاقید بی شخصیت وفاسد خواهد شد و....

البته همان طوری که ازآیا ت وروایات برمی آید تنبیه وکیفر درتربیت اسلامی اولین وتنها راه کنترول نیست بلکه هنگامی که ارشادها ونصیحتها ،مداواها وبی اعتنائیها وتهدیدها وتذکرها مفید واقع نشود مساله تنبیه وانذار پیش خواهد آمد .دراین صورت که ((درمواردی که تنها با تنبیه ومجازات می توان به نتیجه مطلوب رسید واقدام دیگری برای نیل به این هدف ممکن نیست مربّی باید تمام استدلات پوچ درباره بدی ورنج آوری بودن تنبیه رابه دور افکند وکاملاًاحساس نماید که جز توسل به تنبیه وظیفه ای ندارد.))

موارد استفاده از تنبیه

البته همان طوری که ازآیات وروایات برمی آید تنبیه وکیفر درتربیت اسلامی اولین وتنها راه کنترل نیست بلکه وسیله ای احتیاطی است .

((تنبیه به هنگامی به کار می رود که ارشادها ونصیحتها ،مداراها وبی اعتنایی ها بی نتیجه بماند ونیز همیشه به صورت کتک وشلاق نیست بلکه گاهی می تواند به صورت تظاهر به کم محبتی باشد وزمانی به صورت بیان وابراز نارضایتی (مثل :من این کار توراکارپسندیده ای نمی دانم ).قران کتاب دینی وتربیتی بسیار از این روش استفاده کرده وگفته است :خداستمکاران رادوست ندارد ،خداکافران را دوست ندارد خدا کید خائنان رادوست ندارد وگاهی تنبیه ممکن است به صورت سکوت وابراز بی اعتنایی ،نشان دادن خشم ونفرت مربّی به یک عمل باشد وزمانی ممکن است نگاه تند مربّی زمینه ای برای به خود آمدن و....باشد البته بااین که تربیت وتعلیم به طور کامل مورد توجه اولیای اسلام است امّا آنها ازتنبیه وخشونت نهی فرموده اند ومهر محبت نسبت به متربّیان راسفارش کرده است .

لزوم همراهی تشویق و تنبیه در مدارس
مساله تنبیه در نظر بسیاری از جامعه‌شناسان و روان‌شناسان جنبه‌های متفاوتی دارد. بسیاری این مساله را تا حدودی مثبت می‌شمارند، عده‌ای نیز با توجه به پیشرفت تحصیلی کودکان و نوجوانان و وارد شدن به اجتماع، آن را منفی ارزیابی می‌کنند، اما دانش‌آموزان با توجه به فرهنگ، آداب و رسوم و شرایط خاص محیطی و خانوادگی رشد و نمو پیدا می‌کنند و باید بازتاب این مساله را در آیینه جامعه بررسی و تحلیل کرد. بسیاری عقیده دارند آموزش و پرورش دستگاه بسیار عظیمی است که مولد افرادی است که علاوه بر آموزش، تربیت و پرورش آنان را نیز برعهده دارد بنابراین با نگاه تحول‌گرایانه و خلاقانه نسبت به سیستم پرورشی و تربیتی و معیشت و مشکلات معلمان، ارزشیابی خانوادگی و تحصیلی دانش‌آموزان، بررسی معلمان از نظر بهداشت روانی، تربیت مشاوران کارآمد و خلاق برای کلیه مقاطع تحصیلی و حذف نیروهای سالخورده و خسته از سیستم آموزشی و برپایی کلاس‌های ضمن‌خدمت با دید صرفا آموزشی، آموزش و پرورش می‌تواند در یک پروسه طولانی‌مدت، این مساله را در لابه‌لای فرهنگ جدیدی که زاده این تحول است محو کند تا دیگر اتفاقاتی هر چند به صورت نادر در مدارس کشور همانند صدمه دیدن دانش‌آموز اهوازی به واسطه تنبیه تکرار نشود. ناصر قاسم‌زاده روان‌شناس و استاد دانشگاه در رابطه با مساله تنبیه معتقد است: واژه تنبیه به معنای علمی کلمه، یک نوع هشدار و آگاهی در نزد مخاطب به منظور پیروی از قواعد و قوانین جاری است.قاسم‌زاده با بیان اینکه هدف از تنبیه در مدارس دادن آگاهی و هشدار به دانش‌آموزان است گفت: به غلط در جامعه آموزشی، بحث تنبیه جسمی و روانی حاکم است به‌طور مثال مدارس شهرهای بزرگی مثل تهران که فرهنگ و نگاه مردم نسبت به آموزش و پرورش تغییر کرده است و والدین نسبت به این مساله آگاه و هشدار هستند، تنبیه روانی که عواقب خطرناک‌تری نسبت به تنبیه جسمی دارد توسط کادر آموزشی و تربیتی در مدارس نسبت به دانش‌آموزان اعمال می‌شود. به عبارتی کودک و دانش‌آموز با تنبیه روانی دچار تعارضاتی می‌شوند که در آینده منشأ بروز اضطراب و ناسازگاری در نزد آنان می‌شود و زمینه را برای بروز کجروی، بزهکاری و ابتلا به اختلالات عاطفی و روانی مهیا می‌کند. در رابطه با تنبیه جسمی در شهرهای کوچک اعتقاد بر این است که تنبیه جسمی در محلات پایین شهر و شهرهای کوچک یا در مکان‌هایی که فقر فرهنگی و اقتصادی با یکدیگر دیده می‌شوند وجود دارد. در واقع رفتار عامدانه، عجز و ناتوانی معلم را در مقوله برخورد با ویژگی‌های طبیعی و انرژی فزاینده کودکان و نوجوانان نشان می‌دهد که گاهی این‌گونه تنبیه‌های عمدی از جانب کادر آموزشی علل دیگری همچون نبود رضایتمندی شغلی کادر آموزشی، باورهای کهن سنتی در امر آموزش و پرورش و نبود نظارت بر امور پرورشی و تربیتی مدارس دارد.

تنبیه به معنای یک عمل دموکراتیک
همافر یکی دیگر از روان‌شناسان آموزشی در این رابطه معتقد است: باید یک روش دموکراتیک در برخورد با دانش‌آموزان ابداع کنیم. در واقع تاکید بیشتر بر پاداش و تشویق و تقویت رفتارهای خوب و نگاه به تنبیه به عنوان محروم کردن دانش‌آموزان از بعضی از امکانات و امتیازات می‌تواند نتایج بهتری را در بر داشته باشد.
معلمان و مدیریت بر رفتار

سعید مدنی جامعه‌شناس و استاد دانشگاه نیز در این رابطه معتقد است: تنبیه کودک نه‌تنها وضع او را بهبود نمی‌بخشد بلکه شرایط بدتری را نیز در برابر معلمین و والدین قرار می‌دهد و باعث بروز عکس‌العمل‌های صنفی و بروز رفتارهای پرخاشگرایانه می‌شود.مدنی می‌گوید: در بسیاری از موارد انجام تنبیه بدنی برای بهبود وضع کودک نیست بلکه برای تخلیه بزرگسالانی است که اطراف دانش‌آموزان‌ هستند.مدنی با بیان اینکه معلم‌ها باید مدیریت بر رفتار خود را یاد بگیرند گفت: زمانی که مدیریت بر رفتار وجود نداشته باشد رفتار تحت‌الشعاع عوامل اقتصادی و اجتماعی روزمره قرار می‌گیرد و شرایط پیرامون معلمین، آنها را تحت‌تاثیر رویکردهای روانی قرار می‌دهد.مدنی در ادامه با بیان این مطلب گفت: کودکی که مورد آزار قرار می‌گیرد نقطه‌ای منفی به نقطه ضعف‌های قبلی‌اش اضافه می‌شود و نه تنها بهبود وضعیت دانش‌آموز ایجاد نمی‌شود بلکه ممکن است موجب تشدید وضعیت روحی او نیز شود، درست مثل زمانی که کودکان به دلیل ضعف تحصیلی مورد سرزنش و تنبیه جسمی معلمین و والدین قرار می‌گیرند و تمامی افکارشان تحت‌الشعاع آن قرار می‌گیرد.

تنبیه و کاهش اعتماد به ‌نفس :

«گلچین» یکی دیگر از جامعه‌شناسان در این رابطه معتقد است: اگر تنبیه را معادل یک نوع آزار کودکان و نوجوانان بدانیم باید تاکید شود هیچ‌گاه مثبت نبوده و تاثیرات خوبی نخواهد داشت. گلچین در ادامه گفت: کودکی که در آینده به عنوان یک شهروند وارد اجتماع می‌شود با توجه به تنبیه و آزار جسمی، روحی و روانی که در دوران کودکی بر اعتمادبه‌نفس آن شدیدا اثر گذاشته به صورت یک فرد نابهنجار اجتماعی جلوه می‌کند و کل زندگی آن را در آینده تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.چند تن از معلمین مدارس در رابطه با اولویت تنبیه یا تشویق معتقد هستند دانش‌آموزان از لحاظ خانوادگی و روانی با یکدیگر متفاوتند در نتیجه باید با هر کدام با توجه به رفتار خاص خودشان عمل کرد بسیاری از دانش‌آموزان حتی از سیستم تشویقی نیز سوءاستفاده می‌کنند و بهتر است با استفاده از تنبیهات کلامی و رفتاری با آنان برخورد شود.این معلمان در ادامه گفتند: حد استانداردی در این زمینه وجود ندارد اما ایجاد یک تعادل از طریق افزایش یا کاهش پاداش و تشویق و تنبیه به معنای ایجاد آگاهی دانش‌آموز به خطای خود، می‌تواند تاثیر بیشتری داشته باشد. تفاوت‌های فردی دانش‌آموزان و ناآگاهی معلمان

اگثر مشاورین مدرسه که سال‌ها در این سمت مشغول هستند ، در این رابطه معتقد است: تنبیه از دیدگاه مشاور و معلم متفاوت است، بسیاری از معلمان در سیستم آموزش و پرورش دارای سوابق طولانی هستند و از تفاوت‌های فردی بین دانش‌آموزان آگاه نیستند و نمی‌دانند از چه راه‌هایی برای برخورد با دانش‌آموز وارد شوند. وی می‌گوید: دانش‌اموزان با یکدیگر متفاوت هستند و از ظرفیت‌های یکسان برخوردار نیستند. یک عده از دانش‌آموزان باید تنبیه شوند و عده‌ای دیگر ظرفیت تشویق زیاد را ندارند.

وی در ادامه گفت: به طور مثال دبیری که از سیستم تشویقی در کلاس خود استفاده کرده بود مورد تمسخر دانش‌آموزان قرار گرفت به دلیل اینکه از نظر آنان توانایی مقاومت در برابر رفتارهای آنان را نداشته است. در رابطه با راه‌های تنبیه می توان گفت: بسیاری از دانش‌آموزان به تنبیه‌های کلامی از راه‌های غیرمستقیم همانند استفاده از ضرب‌المثل‌ها و کنایه‌ها پاسخ مثبت می‌دهند و در بسیاری موارد عده‌ای دیگر نسبت به تشویق عکس‌العمل خوبی دارند و این دو امر به دلیل رفتارها و کنش‌های متفاوت دانش‌آموزان به وجود می‌آید.وی معتقد است: اگر یک دانش‌آموز خطایی را چندین بار تکرار می‌کند باید ریشه این خطا در خانواده و مشکلات این فرد جست‌وجو شود و یکی از مشکلاتی که در آموزش و پرورش وجود دارد این است که مشاوره فقط از دوران دبیرستان شروع می‌شود. در واقع شخصیت یک کودک تاثیر به‌سزایی در دوران بزرگسالی وی دارد بنابراین باید از دوران ابتدایی به امر مشاوره و تشکیل پرونده در رابطه با زندگی و مشکلات جسمی و روانی کودک توجه ویژه شود.رشیدی در رابطه با خطاهای دانش‌آموزان می‌گوید: اکثر دانش‌آموزان دارای انرژی و فعالیت بسیار زیاد هستند و به‌خصوص در دوران راهنمایی بین کودکی و نوجوانی دچار سرگردانی می‌شوند و اگر مشکلات و ریشه خطاهای رفتاری آنان بررسی نشود زمانی که به دبیرستان وارد می‌شوند این خطاها چندبرابر شده و کنترل رفتار دانش‌آموزان مشکل می‌شود.وی با بیان اینکه بسیاری از معلمان نسبت به رفتار با دانش‌آموزان از آگاهی کافی برخوردار نیستند گفت: باید در دوره‌های ضمن خدمت و بازآموزی فرهنگیان به این نکته توجه شود متاسفانه در این کلاس‌ها آموزش آخرین حرف را می‌زدند و ضمن‌خدمت‌ها صرفا جهت امتیاز و رتبه‌بندی معلمان است.رشیدی گفت: عده‌ای از معلمان تحصیلات خیلی بالایی دارند اما برخورد با دانش‌آموزان را به درستی نمی‌‌دانند. باید یک معلم در سر کلاس نقش یک مشاور را نیز برای دانش‌آموزان داشته باشد و این آگاهی را داشته باشد که با کودکان و نوجوانان مطابق با جنس، سن و ویژگی‌های فردی آنان رفتار کند. وی در رابطه با مقایسه دختران و پسران گفت: در مورد رفتار با دخترها باید صلاحیت و عطوفت را رعایت کرد اما عده‌ای از همکاران مرد در رابطه با شیطنت‌های دانش‌آموزان پسر نمی‌توانند برخوردی که با دختران می‌شود را اعمال کنند زیرا واکنش‌ها و عکس‌العمل‌های دانش‌آموزان پسر و دختر نسبت به مساله تنبیه متفاوت است.رشیدی با بیان اینکه باید به مشکلات معیشتی معلمان رسیدگی شود گفت: باید جایگاه‌ها دچار تغییر و تحول شود و دید آموزش و پرورش کشور ما نسبت به معلمان تغییر پیدا کند که امید است با سرمایه بیشتر و نیروی کارآمد و حذف نیروهای پیر و سالخورده و جذب نیروهای قوی و شاداب به مرور زمان بتوانیم این سیستم را بهبود ببخشیم.

چکیده:

اصولاًتربیت به معنی پرورش دادن استعدادهای واقعی انسان است وآنجایی که خداوند اوراجانشین وامانتدار خود درزمین قرار داده ودر حقیقت شالوده حکومت اورابرهستی مقرر فرموده است ،بنابرین ضرورت ساختن وتکامل این اشرف مخلوقات درهمه ابعاد زندگی مورد تاکید وتوجه فراوان می باشد درواقع تربیت یکی ازبنیادیترین مباحث ارزشمند علوم انسانی می باشدکه دراین میان تشویق وتنبیه رایکی ازعوامل اصلی تربیت می توان اشاره نمودتشویق جلوه ای ازتحسین وتقدیر ونوعی تائید برای فرد است درسایه آن شوقی درآدمی پدید می آید که به رفتار معیّن اقدام کرده وآنرا مکرّر سازد

وامّا تنبیه ازمحرکهای مهمی است که در امر تربیت نقش اساسی وفوق العاده ی دارد کودکی که دربرابر رفتار ناپسندش کنترلی نبیند لاقید بی شخصیت وفاسد خواهد شد

نتیجه گیری

نتیجه می گیریم یکی از شیوه های تربیت استفاده از تشویق و تنبیه است. تشویق وسیله برای ایجاد شوق و انگیزه و رغبت برای انجام کارهای نیک و ایجاد عادتهای پسندیده وتنبه عاملی برای جلوگیری از کارهای زشت و ترک عادتهای نکوهیده است. بی شک استفاده از هر دو عامل در تربیت فرزند مفید و ضروری است. استفاده از این روشها نه تنها در دوران کودکی بلکه در تمام مراحل زندگی انسانی لازم و مفید است.

منابع وماخذ :

1-تشویق وتنبیه ازدیدگاه قران کریم :تالیف کبری (فرشته )کاشانیها

2-تربیت ازدیدگاه وحی :عبدالمجید رشیدپور

3-تربیت کودک درجهان امروز :احمد بهشتی

4-تعلیم وتربیت اسلامی:استاد مرتضی مطهری

5- www.tebyan.come

6-www.bonyadesaba.com

+ نوشته شده در یکشنبه ۱۲ آذر ۱۳۹۱ ساعت ۹:۵۳ ق.ظ توسط كيانوش اماني |

موئسسه راويان قرآن مبين

تحقيق و مطالعه در حوزه هاي تربيتي . معرفتي . بصيرتي . مهارتي

تشویق و تنبیه (محقق إسرکار خانم محمدی زاده )

نوشته‌های پیشین