بلوخ زورس در دختران (محقق سر کار خانم جدید ساز )

بلوغ یک مرحله بحرانی است که در گذر از این دوره، زیر بنای بزرگسالی فرد پی ریزی می شود. ممکن است بسیاری از مشکلات روانی، بیماری های عفونی، ازدواج های ناموفق، حاملگی های زودرس و مخاطره آمیز، صدمات و مرگ و میر مادر و کودک و در نهایت مشکلات عدیده جسمی و روحی ریشه در این این دوران داشته باشد.

به نظر می رسد وضعیت تغذیه نوجوانان و رفتار خانواده مهمترین عوامل در گذر از این مرحله بحرانی هستند. بلوغ زودرس و بلوغ دیررس از مشکلات شایع در سطح جامعه است که در صورت عدم پیشگری و یا درمان آن، باعث بروز مسائل ناگواری در آینده نزدیک خواهند بود. در این تحقیق سعی شده:

1. تعریف جامعی از دیدگاه پزشکی و اسلامی در خصوص بلوغ و مراحل مختلف آن در دختران ارائه نماید.

2. به بررسی یکی از مشکلات بلوغ؛ یعنی بلوغ زودرس، بپردازد.

3. عوارض، پیامدها و علائم بلوغ زودرس را بیان نماید.

4. در نهایت به درمان و پیشگیری از بلوغ زودرس بپردازد

5. رفتار والدین نیز در دوران بلوغ مسئله حائز اهمیتی است که در پیوست مورد مطالعه قرار می دهیم.

مقدمه

روانشناسان رشد معتقدند که آغاز سن بلوغ از قرن بیستم تا دهه نخست قرن بیست و یکم، طی چند مرحله کاهش یافته است. به عبارتی در اوایل قرن بیستم، سن آغاز بلوغ در اروپا و آمریکای شمالی به طور متوسط 16 سالگی محاسبه می شد که در دهه شصت به زیر 15 سال و در دهه نود به کمتر از 14 سال رسید و هم اکنون این عدد در اروپا و آمریکا بین 12 تا 13 سال است.

تحقیقات اخیر دانشمندان انگلیسی ثابت کرده است که دخترهای امروزی یکی دو سال زودتر از مادرها و مادربزرگ های خود بالغ می شوند. سن بلوغ دخترهای امروزی 18 ماه زودتر از مادرهایشان و حداقل 2 سال زودتر از مادربزرگ هایشان است. ثابت شده که این روزها از هر 6 دختر، یک نفر در سنین پایین تر از 8 سالگی به بلوغ می رسد.

همچنین نتایج آمارها و پژوهش های انجام شده در ایران نیز نشان دهنده کاهش شدید سن بلوغ در دختران است. بر اساس آمارهای موجود سن بلوغ درهفت و دو دهم درصد دختران کشورمان از هفت سالگی آغاز
می شود که نشان دهنده کاهش این سن است.

بررسی ها نشان می دهد که مسائل و محیط نقش زیادی در بروز بحران فردی به نام بلوغ زودرس دارند و در این میان، اضطراب و استرس تاثیر زیادی در ایجاد این اختلال در دختران دارد. همچنین اضطراب، ناراحتی و نگرانی می تواند سن بلوغ را حتی تا 18 ماه جلو بیندازد.

بلوغ دختران تحت تاثیر هورمون های جنسی زنانه ای به نام استروژن قرار دارد. در بین ازن هورمون ها، استرادیول در ردیف اول اهمیت قرار دارد. میزان استروژن های خون تحت تاثیر غذاهایی می باشد که خورده می شود. رژیم غذایی رایج شامل گوشت قرمز، نان سفید، شکر سفید، برنج سفید، فرآورده های شیری و غذاهای سرخ شده، میزان استروژن های خون را افزایش می دهد. نتیجۀ این تغییر هورمونی، سرعت بخشیدن به دوران بلوغ و نیز احتمال بیشتر بروز سرطان در اندام هایی است که در برابر هورمون های جنسی حساس ترند.

در مجموع، بلوغ زودرس در دختران 5 برابر شایع تر از پسرها می باشد که می تواند سبب اختلالات رشدی، اجتماعی، عصبی و رفتاری، چه در کوتاه مدت و حتی در بلند مدت باشد. با توجه به آمارهای گفته شده، خانواده ها می توانند نقش بسیار مهمی در ایجاد فضای روانی و عادات تغذیه ای کودکان خود داشته باشند تا مرحله بلوغ را به طور طبیعی طی نمایند. در صورت ایجاد علائم بلوغ زودرس نیز، خانواده ها هستند که باید با فرزندان خود همراه شده و در صدد درمان این مشکل برآیند.

تعریف بلوغ

بلوغ در لغت به معنی رسیدگی و پختگی است که در ابعاد جسمانی، روانی، عاطفی، معنوی و اجتماعی در سنین نوجوانی پی ریزی می شود. بلوغ در دوران بحرانی انتقال از دوران کودکی به بزرگسالی و زمان کسب قدرت باروری است. دوره ای که تغییرات تکاملی در مغز و غدد بدن باعث تغییرات جسمانی، روانی، روحی و رفتاری می شود. بلوغ معمولا به سه مرحله تقسیم می شود:

1. بلوغ جسمانی: از 10 تا 12 سالگی آغاز می شود.

2. بلوغ روانی: تقریبا 2 تا 4 سال بعد از بلوغ جسمانی به وجود می آید.

3. بلوغ اجتماعی: 2 سال بعد از بلوغ روانی، بلوغ اجتماعی شکل می گیرد.

درست قبل از بلوغ، رشد ساقها متناسب با رشد تنه نیست و این حالت ها تا 15 سالگی ادامه می یابد. در کودکانی که بلوغ دیررس دارند، رشد ساقها برای مدت طولانی ادامه دارد و در نتیجه این کودکان ساقهای بلندتری نسبت به همسالان خود دارند. در شلوغ و ادامه بلوغ فعالیت کلی بدن و ازجمله فعالیت غدد تیروئید و فوق کلیوی، عوامل مربوط به تغذیه، بیماری های مزمن، محرکات بینایی، بزاقی، عاطفی و ... تأثیر دارند. وضعیت تغذیه، سلامت کلی، محل جغرافیایی، در معرض نور بودن و وضعیت روانی از آن جمله اند. بلوغ در دختران چاق نسبتا زودتر شروع می شود و دختران دچار سوء تغذیه شدید، دیرتر آغاز می شود. گاهی بلوغ در دختران خیلی چاق یا مبتلا به دیابت یا دختران ورزشکار، دیرتر اتفاق می افتد. هورمون ها باعث بروز بلوغ می شود. از حدود 5 سال قبل از بلوغ جنسی، میزان کمی از هورمون های جنسی تولید و ترشح می شوند، که این میزان به تدریج در دوران بلوغ افزایش می یابد و سبب تکامل ساختمانی دستگاه تناسلی و عمل غدد جنسی می شود.

بلوغ از دیدگاه اسلام

بلوغ پدیده اعجاب انگیزی است که در روند رشد انسانی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بلوغ طبق نظریه دانشمندان انتقال از مرحله کودکی به بزرگسالی است. در این دوره تغییرات فیزیولوژیکی در مغز و غدد داخلی بدن باعث دگرگونی جسمی، روانی و رفتاری چشمگیری می شود. در واقع، شخصیت نوجوان در این مرحله از زندگی است که ثبات می یابد و شکل می گیرد.

بلوغ تنها پدیده ای زیستی نیست بلکه یکی از نشانه های رشد فکری و اجتماعی است و در نتیجه نشانه آمادگی پذیرش مسئولیت در زندگی فردی و اجتماعی به شمار می رود. بلوغ در ادیان الهی نیز اهمیت ویژه ای دارد; زیرا بلوغ از شرایط تکلیف است و مکلف از نظر ادیان الهی، خاصه اسلام، کسی است که حقوق و وظایف و تکالیفی دارد که موجب پذیرش مسئولیتهای متفاوت می شود. مسئولیتهایی که فرد را موظف به انجام اعمالی می کند. دایره شمول این اعمال تمام شئون زندگی فرد را دربرمی گیرد: اعمالی چون نماز، روزه، حج و... که در زمره اعمال عبادی هستند. شرکت، حواله، اجاره، عقود و ایقاعات، ازدواج و طلاق و... که در معاملات گنجانده می شوند و قضاوت، شهادت، اجرای حدود و قصاص که در حقوق مطرح می شوند.

بلوغ از جمله مسائل اختلافی بین علمای شیعه و اهل سنت است. مشهور بین علمای شیعه آن است که پسران در 15 سالگی و دختران در9 سالگی بالغ می شوند. این نظر موجب بروز پاره ای اختلافات و اعتراضات در میان اقشار مختلف شده است. از طرفی، باعث ایجاد نکات مبهم و سؤالات زیادی برای مکلفین، بویژه دختران در شرف بلوغ و والدین آنها شده است. از طرف دیگر، باعث بروز زمزمه های مغرضانه کسانی که خارج از مجموعه دین و در سایر ملل و ادیان هستند شده است که در دین اسلام حقوق، بویژه حقوق دختران، رعایت نمی شود. گاهی در بعضی محافل و مجلات و مقالات، مطالبی با هدف بهره بردای سیاسی و تخریبی در بین مردم منتشر می شود که بعضا به دلیل جهل به احکام قرآن و روایات و احادیث و یا تجاهل نسبت به آنهاست.

در مجموع با اینکه بررسیهای مثبتی در جهت روشن نمودن نکات مبهم مساله بلوغ انجام شده است; اما متاسفانه این بررسیها از عمق کافی برخوردار نیست. در حالی که سزاوار است بحث بلوغ در طلیعه مباحث فقهی قرار گیرد و این دگرگونی عظیم روحی و جسمی و مسئولیت آفرین به طور جدی و مستقل بحث شود، با مراجعه به کتب فقهی و روایی دیده می شود که بجز چند کتاب روایی مثل وسائل الشیعه و جواهرالکلام و جامع احادیث الشیعه و برخی از کتب فقهی که به طور مستقل بحث بلوغ را مطرح کرده اند; فقهای دیگر در کتابهای خود فقط در فصولی مثل کتاب الحجر و مباحثی مثل نکاح، حیض، حدود، روزه و... به طور پراکنده به این مساله مهم اشاره کرده اند.

بلوغ امری تکوینی است

قبل از هر چیز باید مشخص شود که آیا بلوغ یک امر تعبدی و قراردادی است یا یک امر تکوینی؟ به تعبیر دیگر، آیا بلوغ عبارت از این است که انسان به حدی از رشد جسمی و جنسی برسد که در آن صورت موضوعی برای احکام شرعیه - حدود و تعزیرات، واجبات و محرمات - قرار گیرد یا اینکه بلوغ منوط به قرارداد و اعتبار قانونگذار و شارع مقدس است که در وقت و زمان خاصی انسانها را بالغ معرفی می کند؟

از مجموع روایات و آیات در این زمینه استفاده می شود که نظر قانونگذار اسلام به بلوغ جنسی و جسمی است و بلوغ را یک امر تکوینی و طبیعی معرفی کرده است. بر فرض، اگر بخواهیم بلوغ را تعبدی بدانیم، ابتدا باید ببینیم خود قانونگذار در مورد آن چه گفته است تا اینکه به همان مقدار تعبد کنیم نه بیشتر از آن.

بجاست که قبل از مراجعه به آیات و احادیث به نظر علما و کارشناسان فن در این باره رجوع کنیم و نظریات کارشناسی و تخصصی آنان را به دست آوریم و سپس به بررسی مباحث فقهی بپردازیم.

همان گونه که در بخش تعریف بلوغ گفته شد دانشمندان و متخصصان فیزیولوژی بر این عقیده اند که چنانچه انسان به حد خاصی از رشد جسمی و جنسی رسید، دگرگونیهای مختلفی در بدن او رخ می دهد. البته رشد جسمی و جنسی انسان ارتباطی به کمال عقلی او ندارد; چون دیوانه و سفیه هم رشد جسمی و جنسی دارند. بنابراین لازمه رشد جسمی، رشد عقلی نیست. رشد جسمی و جنسی عبارت است از دگرگونیها و تغییراتی که در بدن رخ می دهد و دانشمندان فیزیولوژی از آن به بلوغ جسمی و جنسی تعبیر می کنند. فقهای شیعه نیز همچون صاحب جواهر، قدس سره، در مقام تبیین بلوغ، بلوغ را به معنای رشد جسمی و جنسی در نظر می گیرند و به عبارتی اعتقاد دارند که بلوغ، یک امر تکوینی و واقعی است که در بدن انسان رخ می دهد. بلوغ، یک امر تعبدی نیست که قانونگذار اسلام مسلمانها را متعبد کرده باشد بر اینکه هرگاه سن شما به فلان حد رسید، بالغ می شوید.

تاثیر عوامل طبیعی در بلوغ

علمای فیزیولوژی سردسیر بودن و گرمسیر بودن آب و هوای منطقه ای را که انسان در آن زندگی می کند در زودرس و یا دیررس بودن بلوغ مؤثر می دانند; در منطقه گرمسیر، رشد جسمی و جنسی سریع تر صورت می پذیرد; به خلاف مناطق سردسیر که بلوغ در آن مناطق دیر صورت می گیرد. عامل دیگر در زودرس یا دیررس بودن بلوغ تغذیه است. اگر تغذیه مناسب نباشد، بلوغ دیررس می شود و اگر تغذیه مناسب باشد، سبب زودرسی رشد جنسی می گردد. اختلال بینایی و صداهای ناهنجار و غیرمانوس نیز موجب می شود که دگرگونی در بدن، زودتر از وقت طبیعی خودش صورت گیرد. چشم بر اثر دیدن بعضی مناظر، و گوش بر اثر شنیدن بعضی از صداها، سبب زودرسی بلوغ می گردد. مساله ژنتیک (قانون وراثت) نیز تاثیر دارد; یعنی زودرسی و دیررسی بلوغ در پدرها و مادرها، در بلوغ فرزندان اثر می گذارد.

ملاحظه می کنیم که عواملی از قبیل تغذیه، وراثت، آب و هوا، عوامل محیطی مثل صدا و بینایی و نابینایی در بلوغ تاثیر می گذارد. به همین جهت است که بلوغ دختران و پسران در سنهای مختلف گزارش شده است. بنابه اوضاع و شرایط دختران گاه در9 سالگی، گاه در 10 سالگی و حتی گاه در16 سالگی بالغ می شوند. اگر عوامل خارجی را در نظر نگیریم، بلوغ دختر بین 13 تا 14 سالگی رخ می دهد. تاثیر این عوامل طبیعی در نوسان بلوغ، خود نشانگر این حقیقت است که بلوغ یک امر تکوینی است نه قراردادی و تعبدی.

بلوغ از منظر آیات قرآن کریم

قرآن کریم آیاتی دارد که مساله بلوغ در آنها به روشن ترین وجه بیان می شود. مطابق این آیات مساله بلوغ به طور قطع و یقین تکوینی و طبیعی است و با توجه به آنها نمی توان سن را ملاک بلوغ قرارداد. آیاتی که بیانگر تکوینی بودن بلوغ هستند عبارتند از:

آیه 6 سوره نساء: و ابتلوا الیتامی حتی اذا بلغوا النکاح فان آنستم منهم رشدا فادفعوا الیهم اموالهم.

«و یتیمان را بیازمایید تا هنگامی که به حد بلوغ برسند [در این موقع] اگر در آنان رشد یافتید، اموالشان را به آنان بدهید».

در این آیه مطالب زیادی وجود دارد; ولی ما آن قسمتهایی از آیه را توضیح می دهیم که به مساله بلوغ مربوط است.

«وابتلوا الیتامی » ابتلاء به معنای اختبار و امتحان است و یتامی جمع یتیم و یتم می باشد. بعضی گمان می کنند یتیم کسی است که پدر خود را از دست داده باشد. البته این هم صحیح است; ولی جامع نیست. در اینجا، یتیم به معنی محجور است; یعنی ممنوع از تصرف. چون در روایت هم یتم به معنای ممنوع از تصرف وارد شده است: «الجاریه اذا حاضت، ذهب عنها الیتم ».

یتیم، صفت مشبهه و بر وزن فعیل است. در عرب به کسی که صغیر یا محجور از تصرف، یعنی فاقد استقلال در تصرف باشد، می گویند هذا یتیم; یعنی به آن حد از رشد جسمی و فکری که بتواند استقلال در تصرف داشته و معاملات مالی را خودش انجام دهد نرسیده است. بنابراین، ترجمه آیه شریفه «وابتلوا الیتامی » چنین می شود: کسانی را که محجور و ممنوع از تصرف در اموال باشند، آزمایش و امتحان کنید. البته خیلی واضح است که این آزمایش و اختبار، قبل از زمان بلوغ صورت می گیرد، چون در آیه شریفه، کلمه «حتی » برای غایت است که در فارسی به معنای «تا» می باشد. افرادی را که در تصرفات مالی خود استقلال ندارند و ممنوع از تصرف می باشند امتحان کنید «تا» اینکه بالغ شوند. «حتی اذا بلغوا النکاح » یعنی تا اینکه به حد نکاح برسند.

«بلغ » در لغت به معنای رسیدن است. مثلا می گویند: «بلغ فلان الی رتبة الاجتهاد» یعنی فلانی به حد اجتهاد رسید. «بلغوا النکاح » یعنی به حدی از رشد جسمی و جنسی برسد که بتواند نکاح کند و قدرت تولیدمثل و باروری داشته باشد. بلوغ النکاح، عام است و به طور کلی حالت طبیعت انسان را بیان می کند که اگر به حدی از رشد جسمی و جنسی رسید که توانست نکاح کند; یعنی در پسر به حد تولیدمثل و در دختر به حد باروری رسید، آن وقت بلوغ حاصل شده است.

«آنس » به معنای دریافتن است. حضرت موسی(ع) در جریان دریافت پیام الهی در کوه طور می گوید: «انست نارا» (طه: 10) یعنی دریافتم. البته به حسب ظاهر دریافت او غیر از دریافت ماست. به هر حال، اگر یتیم و ممنوع التصرف از اموال را آزمایش کردید و به رشد معاملی، جنسی و حقوقی در او رسیدید و دریافتید که مصلحت و منفعت خود را تشخیص می دهد، بر شما واجب است که اموالش را به او برگردانید.

بلوغ نکاح، نهایت و غایت ولایت است بعد از بلوغ نکاح، بر ولی حرام است که اموال شخصی را نگه دارد. از این آیه شریفه استفاده می شود که اگر تا یک ساعت پیش اموال یتیم تلف می شد ولی یدش امانی و ضامن نبود; ولی از این لحظه (بلوغ النکاح) در صورتی که قیم و ولی دربرگرداندن اموال کوتاهی کند و مال تلف گردد، ید او عدوانی محسوب می شود و ضامن است و قاعده «و علی الید ما اخذت حتی تؤدیه » جاری می شود.

از این آیه استفاده می شود که بلوغی را که خداوند در «بلغوا النکاح » بیان کرده است، تعبدی نیست; چون بلوغ النکاح، یعنی توان آمیزش و تولیدمثل و باروری داشتن، و این حالت برای پسر و دختر یک امر تکوینی است; یعنی طبیعت انسان (چه پسر و چه دختر) اگر به این حد از رشد جسمی و جنسی برسد، توان تولیدمثل و باروری دارد.

البته بلوغ النکاح را در دختر و پسر، از طریق ابتلا و آزمایش می توان تشخیص داد چون توان هرکدام از آنها در تولیدمثل و باروری مختلف است. به اصطلاح علمی، توان مرد به اسپرم و توان زن به تخمگذاری (اوول) است. یعنی از طریق احتلام پسر و عادت ماهانه دختر مشخص می شود که آنها به حد تکلیف و بلوغ رسیده اند.

آیه 58 سوره نور:یا ایها الذین امنوا لیستاذنکم الذین ملکت ایمانکم والذین لم یبلغوا الحلم منکم ثلاث مرات من قبل صلوة الفجر و حین تضعون ثیابکم من الظهیرة و من بعد صلوة العشاء ثلاث عورات لکم لیس علیکم و لاعلیهم جناح بعدهن طوافون علیکم بعضکم علی بعض کذلک یبین الله لکم الایات والله علیم حکیم.

«ای کسانی که ایمان آورده اید! باید بردگان شما و همچنین کودکانتان که به حد بلوغ نرسیده اند، در سه وقت از شما اجازه بگیرند: قبل از نماز فجر و در نیمروز هنگامی که لباسهای خود را بیرون می آورید و بعد از نماز عشا. این سه قت خصوصی برای شماست. اما بعد از این سه وقت، گناهی بر شما و بر آنها نیست و برگرد یکدیگر طواف کنید. اینگونه خداوند آیات را برای شما تبیین می کند و خداوند عالم و حکیم است ».

از اطفال کسانی که به حد احتلام نرسیده اند، و مصداق «لم یبلغوا الحلم » هستند، در ارتباط با ورود به اتاق استراحت پدر و مادر حکمی دارند و کسانی که به حد احتلام رسیده اند و به تعبیر شیرین قرآن «بلغ الاطفال منکم الحلم » هستند، حکمی دیگر دارند. خداوند برای سالم سازی جامعه و ایجاد مدینه فاضله و همین طور برای سلامتی خانواده، یک حکم تربیتی و اخلاقی را در این آیه شریفه ذکر فرموده است، و در عین حال، مساله بلوغ را که از شرایط عامه تکلیف است، در این آیات بیان نموده است.

در آیه شریفه به مؤمنین دستور می دهد که به بردگان و کودکان یاد بدهند در سه وقت هنگام ورود اجازه بگیرند:

الف) قبل از نماز فجر؛

ب) نیمروز و هنگام ظهر؛

البته به نظر می رسد منظور بعد از نماز عصر، که وقت استراحت است، باشد نه بعد از نماز ظهر.

ج) بعد از نماز عشاء.

این دستور قرآن کریم واقعا از مسائل عالی تربیتی است که در سالم سازی جامعه دخالت تمام دارد و به حق باید گفت که خانواده، محل رشد تمام صفات فاضله، یعنی محل تحقق اخلاق فاضله است. همین طور که می تواند منشا فسادهای اخلاقی هم باشد. به این دلیل است که خداوند به مؤمنین دستور می دهد که افراد نابالغ را تحت کنترل داشته باشند تا گرفتار ناهنجاریهای اخلاقی نشوند.

آیه 59 سوره نور:و اذا بلغ الاطفال منکم الحلم فلیستاذنوا کما استاذن الذین من قبلهم کذلک یبین الله لکم ایاته و الله علیم حکیم.

«و هنگامی که اطفال شما به سن بلوغ رسند، باید اجازه بگیرند; همان گونه که اشخاصی که پیش از آنها بودند، اجازه می گرفتند. این چنین خداوند آیاتش را برای شما تبیین می کند و خداوند عالم و حکیم است ».

موضوع در این آیه شریفه، اطفالی هستند که به حد بلوغ الحلم رسیده اند که در هنگام ورود به اتاق استراحت پدر و مادر، باید اذن بگیرند. به عبارت دیگر، هنگامی که اطفال به حد احتلام رسیده باشند، باید هنگام وارد شدن اجازه بگیرند. احتلام، یک حد از رشد جسمی و جنسی است و ارتباطی با مساله سن ندارد. خداوند، بلوغ را به عنوان امری تکوینی و حقیقی معرفی می کند. هیچ آیه ای از قرآن نداریم که خداوند بلوغ را در ارتباط با سن و سال مطرح کرده باشد.

هنگامی که طفل به این حد از رشد جسمی و جنسی رسید، که از آن در قرآن کریم تعبیر به حلم می شود، واجب است که همچون افراد دیگر که به حد بلوغ رسیده اند، هنگام دخول اذن بگیرد.

واژه حلم و احتلام هم در قرآن آمده و هم در سنت. معنای این واژه در قرآن و سنت و عرف عقلا واحد است; چرا که واژه حلم و احتلام، حقیقت شرعیه ندارد; بلکه حقیقت عقلایی دارد و شارع مقدس نیز در هر جا که این واژه را به کار برده به معنای عقلایی آن توجه داشته است و آن را از معنای حقیقی و لغوی خودش خارج ننموده است.

حلم که جمع آن احلام است، در واقع به معنای خواب دیدن می باشد; زیرا جوانان مقارن بلوغ خوابهایی می بینند که سبب احتلام آنها می شود.

این واژه کنایه از بلوغ و یکی از تعبیرات زیبای کنایی قرآن کریم می باشد; یعنی ذکر لازم و اراده ملزوم کرده است.

خداوند در این آیه، مبنای بلوغ را یک امر طبیعی و تکوینی یعنی حلم قرار داده است. حلم عبارت از رسیدن به آن حد از رشد جنسی و جسمی است که توان تولید مثل را داشته باشد. در اینجا دیگر، سن و جنس مطرح نیست و کاری به طول عمر ندارد که در چند سالگی به بلوغ می رسد و همین طور کاری به جنس انسان هم ندارد که دختر است یا پسر. به طور کلی، مطابق قرآن کریم به حلم و بلوغ رسیدن مطرح است نه جنس اطفال و دختر یا پسر بودن آنها.

در پسر حلم همزمان با خروج اسپرم هست; ولی در دختر این امر چگونه تحقق پیدا می کند؟ به عبارتی دیگر، از کجا بفهمیم که دختر نیز به حد حلم رسیده است؟ حلم و احتلام در دختر از کجا و به چه طریق تشخیص داده می شود؟

برای فهم مطلب، باید به عرف عقلا رجوع کرد. اگر در عرف به زنی بگویند: «هذه المرئة احتلمت ای بلغته
الحلم » یعنی این زن، به حدی رسیده است که توان تولید مثل دارد. نشانه این توان در زن تخمگذاری است که با عادت ماهانه و حیض شدن ملازم است. البته این یک بحث کارشناسی و تخصصی است. اگر در حال حاضر، از دانشمندان فیزیولوژی، که کارشناسان این مساله هستند، بپرسید: بلوغ و احتلام در دختر چگونه است؟ پاسخ می دهند: وقتی که دختر تخمگذاری کند به سن بلوغ رسیده است. این زمان مقارن است با عادت ماهانه او که اماره ای قطعی است بر اینکه این دختر به سن بلوغ رسیده است.

بلوغ از دیدگاه احادیث و روایات

ائمه اطهار که قرآنهای ناطق هستند و سخنانشان تبیین و توضیح آیات قرآن می باشد، درباره مساله بلوغ، احادیث زیادی را به مناسبتهای مختلف بیان کرده اند. پاره ای از آن احادیث، که مطلوب ما (تکوینی بودن بلوغ) را ثابت می کند، ذکر می کنیم.

عن اسحاق بن عمار، قال: سالت اباالحسن(ع) عن ابن عشر سنین یحج، قال(ع): علیه حجة الاسلام، اذا احتلم و کذلک الجاریة علیها الحج، اذا طمثت.

«اسحاق بن عمار از حضرت رضا(ع) در مورد پسری که ده سال دارد سؤال می کند که: آیا می تواند حج به جا آورد؟ حضرت در جواب می فرماید: در صورتی که محتلم شود، حج بر او واجب می گردد. دختر نیز هنگامی که حیض بیند، حج بر او واجب است ».

حقیقت سؤال این است که حجة الاسلام که یکی از شرایط آن بلوغ می باشد چه زمانی بر پسر و دختر واجب می گردد؟ حضرت در پاسخ انگشت روی یک امر تکوینی می گذارد: در پسر ملاک را احتلام و در دختر حیض معرفی می کند و اصلا سخنی از سن به میان نمی آورد.

عن شهاب، عن ابی عبدالله، قال: سالته عن ابن عشر سنین یحج، قال(ع): علیه حجة الاسلام، اذا احتلم و کذلک الجاریة، علیها الحج، اذا طمثت.

«شهاب از امام صادق(ع) سؤال می کند پسری که ده ساله است آیا می تواند حج به جا آورد؟ امام می فرماید: پسر هنگامی که محتلم گردد و دختر زمانی که حیض ببیند می توانند حجة الاسلام را به جا آورند».

عن ابی عبدالله(ع) قال: ان اولاد المسلمین موسومون عندالله شافع و مشفع. فاذا بلغوا اثنتی عشرة سنة، کتبت لهم الحسنات; فاذا بلغوا الحلم، کتبت علیهم السیئات.

«امام صادق(ع) می فرماید: فرزندان مسلمانان نزد خداوند دارای علامت هستند که هم شفاعت می کنند و هم شفاعت می شوند; زمانی که به سن 12 سالگی برسند، حسنات بر آنها نوشته می شود و زمانی که به مرتبه حلم برسند، گناهان بر آنها ثبت می گردد».

این روایت از روایات جالب تربیتی است که در آن مساله بلوغ نیز مطرح شده است. پسرها زمانی که دوازده ساله باشند، اعمال نیک و مستحباتی را که به جا می آورند، در نامه اعمال آنها ثبت می شود; اما گناهان آنان از زمان حلم ثبت می گردد. در واقع، فعل حرام در زمان بلوغ و تکلیف عقاب و کیفر دارد.

امام(ع) می فرماید: «اذا بلغوا الحلم، کتبت علیهم السیئات ». زمانی که به مرتبه حلم برسند، در صورت ارتکاب جرم، مستحق کیفر خواهند بود. امام(ع) بلوغ را به معنای حلم گرفته و جنس مذکر و مؤنث بودن را مشخص نکرده است، بلکه به طور کلی طبیعت انسان را - زمانی که به حد حلم رسید - معرفی کرده است.

عن حمران، قال: سالت ابا جعفر(ع) قلت له: متی یجب علی الغلام ان یوخذ بالحدود التامة و یقام علیه و یؤخذ بها؟ قال: اذا خرج عنه الیتم و ادرک. قلت: فلذلک حد یعرف به؟ فقال: اذا احتلم، او بلغ خمس عشرة سنة، او اشعر او انبت قبل ذلک، اقیمت علیه الحدود التامة و اخذ بها و اخذت له قلت: فالجاریة متی تجب علیها الحدود التامة و توخذ بها و یوخذ لها؟ قال: ان الجاریة لیست مثل الغلام، ان الجاریة اذا تزوجت و دخل بها، و لها تسع سنین، ذهب عنها الیتم و دفع الیها مالها و جاز امرها فی الشراء و البیع، واقیمت علیها الحدود التامة و اخذ لها و بها.

«حمران می گوید: از امام باقر(ع) سؤال کردم که چه زمانی حد تام بر پسر اقامه می شود؟ فرمود: زمانی که از یتم (محجوریت) خارج گشته و ادراک کند. گفتم: آیا برای آن نشانه ای هست؟ فرمود: زمانی که احتلام شود، یا به 15 سالگی برسد و یا قبل از آن انبات شعر صورت گیرد، حد تمام به نفع و ضرر او اقامه می شود. گفتم: چه زمانی حد تام به ضرر و نفع دختر اقامه می شود؟ فرمود: دختر همانند پسر نیست; دختر زمانی که ازدواج کند و مدخول بها واقع شود و دارای نه سال باشد، یتم (محجوریت) از او برداشته می شود و اموالش به او بازگردانده می شود و در خرید و فروش امر او نافذ است و حد تام به نفع و ضرر او اقامه می گردد».

در این حدیث شریف، راوی از امام باقر(ع) زمان وجوب تکلیف و اقامه حد بر پسر و دختر را سؤال می کند. امام(ع) در جواب به چند مساله اشاره می کنند; هم مساله تکوینی بودن بلوغ (احتلام و حیض یا تزویج) و هم مساله سن مطرح می شود.

همه فقهای ما این روایت را دیده اند; ولی بدون توجه به مساله احتلام و حیض و تزویج، مساله سن را ملاک تکلیف و اقامه حدود قرار داده اند و احکام را روی 9 سال در دختر و 15 سال در پسر برده اند. در حالی که سن نمی تواند ملاک تکلیف و اجرای حد قرار گیرد، چون در حدیث دارد که «ان الجاریة اذا تزوجت و دخل بها و لها تسع سنین » باید دید که مقصود از «تزوجت » چیست؟

مقصود از «تزوجت و لها تسع سنین »، این است که دختر ازدواج کرده و قابلیت آمیزش داشته باشد. فقط صرف تزویج مهم نیست، بلکه قابلیت آمیزش مهم است. «و لها تسع سنین » در تکلیف و بلوغ، موضوعیت ندارد; بلکه می خواهد اقل مراتب قابلیت برای تزویج را بیان کند آنچه در فقرات حدیث شریف عمده هست «اذا تزوجت و دخل بها» می باشد.

البته امکان دارد که دختر در9 سالگی هم قابلیت تزویج و آمیزش داشته باشد. به اجماع همه فقها دخول به غیر بالغ جایز نیست; بلکه باید دختر به یک حد از رشد جسمی و جنسی رسیده باشد که از آن تعبیر به بلوغ می کنیم. این روایت می خواهد بگوید که امکان دارد در9 سالگی هم این قابلیت تزویج و آمیزش پیدا شود، نه اینکه ملاک 9 سال باشد.

ان رسول الله(ص) دخل بعائشه و هی بنت عشر سنین و لیس یدخل بالجاریة حتی تکون امرءة.

«رسول خدا(ص) با عایشه که در سن ده سالگی بود، ازدواج کرد و دختر مورد آمیزش قرار نمی گیرد، مگر زمانی که به حد زنی رسیده باشد».

اینکه در ذیل حدیث می فرماید: «لیس یدخل فی الجاریه، حتی تکون امراة » بسیار حائز اهمیت است. چون می گوید، باید زن باشد. زن بودن یعنی چه؟ یعنی اینکه قابلیت زناشویی داشته باشد. وقتی زن قابلیت آمیزش داشت، در آن صورت جایز است که مدخول بها واقع شود و آمیزش و قابلیت زناشویی یک امر تکوینی است; یعنی باید به حد خاصی از رشد جسمی و جنسی رسیده باشد. عایشه هم در سن ده سالگی به آن حد از رشد جنسی و جسمی رسیده بود که قابلیت تزویج با رسول گرامی اسلام را پیدا کرد.

عن ابی ظبیان، قال: اتی عمر بامراة مجنونة، قد زنت; فامر برجمها. فقال علی(ع): اما علمت ان القلم یرفع عن الثلاثه: عن الصبی حتی یحتلم و عن المجنون حتی یفیق و عن النائم حتی یستیقظ.

«ابوظبیان می گوید: زن دیوانه ای را نزد عمر آوردند که زنا کرده بود. عمر دستور داد تا سنگسارش کنند. علی(ع) به عمر گفت: آیا نمی دانی که قلم تکلیف از سه گروه برداشته شده است: از کودک تا اینکه احتلام شود و از دیوانه تا اینکه به هوش آید و از شخصی که در خواب است، تا اینکه بیدار گردد؟»این حدیث به دو طریق عامه و خاصه نقل شده است و می توانیم بگوییم که تواتر لفظی دارد. آنچه در این حدیث مورد نظر ما می باشد، فقره «عن الصبی حتی یحتلم » است و در اینجا قطعا صبی و صبیه مراد است; چرا که امام(ع) حکم طبیعت انسان را اعم از دختر و پسر بیان می کند.

احتلام، که در حدیث ملاک تکلیف قرار داده شده، اختصاص به پسران ندارد. از این روایت نیز استفاده می کنیم که ملاک بلوغ در دختر و پسر سن نیست.

عن عمار الساباطی، عن ابی عبدالله(ع) قال: سالته عن الغلام، متی تجب علیه الصلاة؟ قال: اذا اتی علیه ثلاث عشرة سنة، فان احتلم قبل ذلک، فقد وجبت علیه الصلاة و جری علیه القلم و الجاریة مثل ذلک ان اتی لها ثلاث عشرة سنة او حاضت قبل ذلک، فقد وجبت علیها الصلاة و جری علیها القلم.

«عمار ساباطی می گوید: از امام صادق(ع) سؤال کردم که چه هنگام بر پسر نماز واجب است؟ فرمود: زمانی که 13 ساله شود و اگر قبل از سیزده سالگی احتلام شود نماز بر او واجب و قلم تکلیف بر او جاری می گردد. دختر نیز همانند پسر است; اگر سیزده سال بر دختر بگذرد یا قبل از13 سالگی حیض شود، نماز بر او واجب و قلم تکلیف بر او جاری می گردد».

از اینکه امام(ع)13 سالگی را بیان کرده است، استفاده می کنیم که در پسر احتلام با این سن، غالبا ملازمه عادی دارد و اینکه می فرماید اگر قبل از سیزده سالگی احتلام شود، موضوع تکلیف قرار می گیرد، استنباط می کنیم که سن ملاک نیست. آنچه در اینجا ملاک واقع شده و جای توجه و تامل دارد این است که احتلام را که یک امر تکوینی و طبیعی است مطرح نموده است.

در دختر هم ملاک بلوغ، همانند پسر یک امر تکوینی قرار داده شده است. از اینکه امام(ع) می فرماید: اگر قبل از سیزده سالگی حیض شود موضوع تکلیف واقع می شود و قلم تکلیف بر او جاری می گردد، استنباط می شود که در دختر، ملاک همان «اذا حاضت » و زمانی که حیض گردد است و سن هیچ موضوعیتی ندارد.

صدوق، علیه الرحمه، در کتاب من لایحضره الفقیه نقل می کند:

علی الصبی اذا احتلم الصیام و علی المرئة اذا حاضت الصیام.

«زمانی که پسر محتلم شود، روزه بر او واجب می گردد و زن زمانی که حیض شود، باید روزه گیرد».

از اینکه در حدیث شریف، حیض عدل احتلام قرار داده شده است، با دقت و تحقیق در مورد استعمال این کلمه، می توان استنباط کرد که احتلام و حیض معنای واحدی دارند و هر دو بیانگر حالت طبیعی و تکوینی هستند که در بدن انسان بروز می کند. اینکه در حدیث شریف، حیض و احتلام را با هم آورده است، خواسته مصادیق را بیان کند.

صدوق، علیه الرحمه، نقل می کند:

فی وصیة النبی لعلی(ع) قال: یا علی لارضاع بعد فطام ولا یتم بعد احتلام.

«ای علی! بعد از اینکه طفل از شیر گرفته شود، رضاع تحقق پیدا نمی کند و بعد از احتلام، یتمی (محجوریت) نخواهد بود».

یتم در اینجا به معنای بی پدر نیست; بلکه منظور از یتم، آن کسی است که به حدی از رشد جسمی و جنسی نرسیده است که قابلیت تصرف در اموال را داشته باشد. یتم یعنی کسی که از معامله کردن و تصرف در اموال، ممنوع و محجور باشد. در اینجا مخاطب، طبیعت انسان است و اختصاص به مذکر ندارد.

انسانی که احتلام شد، دیگر یتم ندارد; یعنی محجوریت از معامله کردن و تصرف در اموال از او برداشته می شود; اعم از اینکه پسر باشد یا دختر. مصداق این امر در دختر، با حیض شدن و در پسر، با خروج منی می باشد.

عن عبدالله بن سنان، عن ابی عبدالله(ع) قال: اذا بلغ الغلام ثلاث عشرة سنة، کتبت له الحسنه و کتبت علیه السیئة و عوقب، و اذا بلغت الجاریه تسع سنین، فکذلک و ذلک انها تحیض لتسع سنین.

«امام صادق(ع) می فرماید: هنگامی که پسر به سن 13 سالگی برسد، حسنات و سیئات بر او نوشته می شود و کیفر نیز می بیند و دختر نیز هنگامی که به سن 9 سالگی برسد، حسنات و سیئات بر او نوشته می شود و این بدین دلیل است که دختر در سن 9 سالگی حیض می شود».

این روایت موثقه است و راویانش توثیق شده اند. امام(ع) علت مکلف بودن دختر را در9 سالگی بیان می کند چون دختر در آن سن حیض می شود. ولی اگر حیض نشود، موضوع تکلیف قرار نمی گیرد. ملاک عمده، حیض شدن است، سن نمی تواند ملاک قرار گیرد. با توجه به این حدیث، می توانیم بگوییم: روایاتی که 9 سال را سن تکلیف معرفی می کنند، همه ناظر بر این هستند که در آن سن، امکان حیض شدن هست. ملاک اصلی بلوغ، حیض و عادت ماهانه شدن است. حالا این با9، 10، 11 و 12 سالگی قابل جمع است.

این روایت، بیانگر این حقیقت است که دختر قابلیت دارد در سن 9 سالگی هم عادت شود، نه اینکه ملاک 9 سال باشد. همه فقها که فتوی داده اند بلوغ در9 سالگی است، این حدیث را دیده اند که می فرماید: «اذا بلغت الجاریة تسع سنین فکذلک »; ولی متاسفانه به تتمه روایت، که خیلی مهم است و مفسر همه روایاتی است که بلوغ را به سن معرفی می کند، توجه نکرده اند. تتمه روایت علت را بیان می کند; یعنی به چه علت دختر در سن 9 سالگی باید واجبات را انجام دهد و موضوع تکلیف قرار گیرد؟ علتش این است که در آن سن، قابلیت حیض و عادت ماهانه شدن را پیدا کرده است. روایتهای دیگری هم که بلوغ را در سنین مختلف بیان کرده اند، بازگشتشان به این حدیث شریف است; یعنی در آن سنهای مختلف، قابلیت عادت ماهانه شدن را دارد.

به بیان دیگر، چون اعتقاد داریم بلوغ یک امر تکوینی است، اماره آن نیز باید امر تکوینی باشد. یک امر قراردادی مثل سن و عمر، نمی تواند اماره بلوغ قرار گیرد; بلکه در هر جا که سن ملاک بلوغ ذکر شده است، امکان دارد بگوییم که در مناطق مختلف، بین رسیدن به حد احتلام و حیض، با سن ذکر شده در روایات ملازمه عادی وجود دارد. به این جهت امکان دارد که پسر در سن 12 یا13 سالگی محتلم شود و دختر در سن 9 سالگی حیض بیند. طبق قاعده حیض که در قواعد فقه بحث می شود، از9 سالگی تا 50 و 60 سالگی، امکان حیض شدن هست. از این جهت قبول دارم که در سن 9 سالگی هم امکان حیض و بلوغ وجود دارد و روایات 9 سال مبین این معنا است که امکان دارد بلوغ از9 سالگی شروع شود; اما این امر ملاک و معیار بلوغ نیست; بلکه حد بلوغ را که ممکن است از9 سالگی شروع شود بیان می کند.

الجاریه اذا حاضت ذهب عنها الیتم و جرت علیها الحدود التامة.

«هنگامی که دختر خون حیض ببیند محجوریت از تصرف در اموال از او برداشته می شود و حدود الهی به طور کامل بر او جاری می گردد».

وقتی دختر به مقدار خاصی از رشد جسمی و جنسی برسد حدود الهی بر او جاری می شود. عبادات بر او واجب و موضوع احکام الهیه واقع می گردد.

عن علی(ع) قال: اذا حاضت الجاریه، فلا تصلی الا بخمار.

«هنگامی که زن حیض شود، باید با روسری نماز بخواند».

زنی که به سن بلوغ رسیده و مکلف شده است، باید با چادر و روسری نماز بخواند و ملاک اینکه زن چه هنگام به تکلیف می رسد تا وقت نماز پوشش را رعایت کند، با یک قضیه شرطیه بیان گردیده است: «اذا حاضت » یعنی هنگامی که حیض گردید، پوشش بر او واجب می گردد. با استفاده از این روایت می توانیم به طور کلی بیان کنیم: وقتی زن حیض شد، روزه، حج، امر به معروف و نهی از منکر و احکام دیگر بر او واجب می گردد.

عن ابی عبدالله(ع) انه قال: علی الصبی اذا احتلم الصیام و علی الجاریة اذا حاضت الصیام و الخمار.

«امام صادق(ع) فرمود: پسر هنگامی که محتلم شود روزه بر او واجب می گردد و دختر نیز وقتی که حیض بیند، روزه و روسری بر او واجب می گردد».

در این روایت، پایان صغر و یتم را حیض و احتلام معرفی می کند; یعنی بلوغ با این دو امر تحقق پیدا می کند. چون بلوغ یک امر تکوینی است، شارع مقدس نیز باید اماراتی را که از سنخ همان بلوغ و از امور تکوینی باشد بیان کند.

روایاتی که نشانه های بلوغ را سن یا چیزهای دیگر قرار می دهد، در واقع ما را به یک امر تکوینی ارشاد می کند. روایات بلوغ را که بررسی می کنیم، باید با این دید به آنها نگاه کنیم که این روایات، یک حالت ارشادی به آن حقیقت و امر تکوینی دارند. در این صورت است که روایات را خوب خواهیم فهمید و در نتیجه، حکم خدا را به نحو صحیح به دست خواهیم آورد. روایاتی که برای بلوغ، سنهای مختلف را ذکر می کند، معنایش این است که این امر تکوینی امکان دارد در هر کدام از آن سنهایی که در روایت آمده، تحقق پیدا کند; یعنی حداقل سنی که ممکن است در دختر بلوغ ظاهر شود،9 سالگی است.

آماری که در سال 1357 از کشورهای مختلف تهیه کرده اند، در اروپا حد میانگین عادت ماهانه دختران در13 سالگی و در کشورهای امریکا 12 سالگی را نشان می دهد و در مناطق مختلف دیگر نیز فرق می کند. حالا به چه علت عادت ماهانه دختران در کشورها با همدیگر اختلاف دارد، سرش همان عوامل طبیعی است که سبب می گردند بلوغ زودرس یا دیررس صورت گیرد. آب و هوا و شرایط محیط زیستی در اروپا طوری است که دختر زودتر از13 سالگی حیض نمی شوند، ولی ممکن است در جزیرة العرب، حیض در 10 سالگی رخ دهد.

مراحل بلوغ

دوران بلوغ یکی از مهمترین دوره های زندگی است. چرا که دراین دوران جهش رشدی اتفاق می افتد که در تمام طول مدت زندگی تکرار نمی شود. رشد افراد به خصوص دختران در این دوران سرعت یافته و در نتیجه نیاز دختران به تمام مواد مغذی افزایش پیدا می کند و در صورتی که از طریق غذاهای متعادل، متناسب و متنوع نظیر درشت مغذی ها شامل مواد معدنی و ویتامین ها به این نیاز پاسخ داده نشود، امکان دسترسی به ظرفیت های تعیین شده موروثی به دست نخواهد آمد و دختران بیش از سایرین در معرض خطر ابتلا به انواع بیماری ها قرار می گیرند. مراحل بلوغ دختران در 5 مرحله و به ترتیب زیر است:

• شکل‌گرفتن و کامل‌شدن پستان‌ها (5/12-5/7 سالگی)

• رويش مو در زير بغل و عانه (15-9 سالگی)

• جهش رشد ( 2 سال بعد از جوانه زدن پستان‌ها تايك سال قبل از عادت ماهانه )

• شروع عادت ماهانه‌ (16-9 سالگی)

• رشد موهاي زهار مانند بالغين ( 18-12 سالگي)

جهش رشد اغلب در دختران حداقل دو سال زودتر از پسران اتفاق می افتد و بسیار چشم گیر است به طوری که در مدت یک سال میزان رشد دو برابر می شود و قد حدود 6 تا 11 سانتی متر بیشتر می شود. جهش چشم گیر رشد و حداکثر افزایش آن، اغلب دو سال بعد از جوانه زدن سینه و یک سال پیش از شروع عادت ماهانه اتفاق می افتد. سرعت رشد در دختران مربوط به میزان هورمون رشد و هورمون جنسی استروژن می شود. هورمون رشد باعث افزایش رشد، به خصوص در استخوان ها و غضروف می شود ولی هورمون جنسی استروژن سبب بسته شدن مرکز رشد استخوانی و کند شدن رشد استخوان می شود، به همین دلیل است که بعد از شروع قاعدگی سرعت رشد قد کندتر می شود و اغلب بیش از 6 سانتی متر افزایش نمی یابد.

مرحله بعدی رشد که اغلب در سنین بین 9 تا 13 سالگی است پستان ها رشد می کنند. جوانه زدن از نوک پستان شروع می شود و به طور معمول دردناک، حساس و در دو طرف هم زمان است. درد هر از گاهی اتفاق می افتد که این مسئله در دخترخانم ها بیشتر به دلیل رشد پستان ها است. در پایان دوران بلوغ رشد پستان کامل می شود و به صورت بالغ در می آید.

جفری فریدمن دانشمند و محقق دانشگاه لاکفلر، هشت سال وقت صرف کرد تا از جهش چاهی نقشه برداری کند. قسمت کوچکی از DNA را جدا کرد و از آن ژن ویژه را مشخص نمود. او نیازمند به آن بود که ژنی را کشف کند که در سلول های چربی فعالیت می کند. و به طور منطقی ژن چاقی در آن وجود دارد. او طی تحقیقات خود ژنی را پیدا کرد که پیام «توقف» در وسط آن قرار داشت، که به معنای آن بود که آن ژن پروتئینی را تولید می کرد که کوتاه تر از اندازه نرمال بود و به طور مناسب فعالیت نمی کرد. او جهش دیگری را پیدا کرد که همچنین از فعالیت ویژۀ همان ژن جلوگیری می کرد. او می دانست ژن درستی را کشف کرده بود چون مسئله ای نبود که چگونه فعالیت این ژن مختل می گردد بلکه مهم این بود که آن اختلال سبب تولید چاقی می شد. که فورا به نام Leptin نام گذاری شد، که از لغت یونانی برای لاغری گرفته شده بود.

لپتین پروتئینی است که از یک ردیف اسید آمینه هایی که حاوی یک توالی در یک انتها می باشد، علائمی را صادر می کند که چربی از سلول های چربی به خارج رها گردد و به جریان خون وارد شود. این ژن اکثرا در سلول های چربی تظاهر می کنند و سلول های چربی هر چه بزرگتر و دارای چربی بیشتر باشند، لپتین بیشتری تولید می کنند.

لپتین این گونه فعالیت می کند: زمانی که ذخایر چربی در بدن افزایش می یابند، سلول های چربی، لپتین تولید می کنند تا به مغز بگویند که زمان آن رسیده است که از خوردن بایستد و فعالیت را افزایش دهد. زمانی که ذخایر چربی کاهش می یابند، لپتین مقدارش کاهش پیدا می کند و به مغز این پیام داده می شود که خلاف جهت کاهش وزن عمل نماید و این با افزایش خوردن غذا و کاهش فعالیت همراه می شود.

اگر گلوکز کمتر از معمول وارد سلول ها شود، انگیزه برای شروع مصرف غذا، افزایش می یابد و اگر معده یا روده ها پر باشند، خوردن بلافاصله متوقف می شود. با این حال نمی توان از این مکانیزم ها انتظار داشت که کاملا دقیق باشند. فرض کنید مکانیزم هایی که معده، روده ها یا گلوکز را کنترل می کنند حتی یک درصد خطا کنند. اگر هرروز یک درصد خیلی زیاد یا یک درصد خیلی کم غذا مورد مصرف قرار گیرد، در نهایت فرد خیلی سنگین یا خیلی سبک خواهد شد. بدین سبب بدن نیاز دارد که خطاهای روز به روز خود را به وسیله نوعی تنظیم بلند مدت جبران نماید.

بدن این کار با کنترل ذخایر چربی انجام می دهد که به لپتین معروف است. یعنی هرچه تعداد سلول های چربی (مصرف چربی روزانه در منابع غذایی) بیشتر باشد، لپتین بیشتر خواهد شد.

گیرندۀ سلولی لپتین برای کاهش گرستگی باید هم در داخل مغز و هم به بدن برای افزایش متابولیسم پیام دهد.

تعداد بسیار معدودی از افراد به خاطر ناتوانی ژنتیکی در تولید کردن لپتین چاق می شوند. لپتین به آنها کمک می کند اشتهای خود را کاهش دهند و وزن خود را پایین بیاورند.

سطح لپتین خیلی بالا خطر دیابت و مشکلات جسمانی دیگر را افزایش می دهد. لذا همیشه به خاطر داشته باشید چربی بیشتر برابر است با لپتین بیشتر و بلوغ زودرس در دختران.

آخرین مرحله بلوغ، قاعدگی است هک از 10 تا 16 سالگی و به طور متوسط در 13 سالگی اتفاق می افتد. در پایان دوره بلوغ، تغییر فرم بدن و پیدایش هیکل زنانه رخ می دهد به طوری که چربی به شکل زنانه در بدن توزیع می شود. این مراحل اغلب در 18 سالگی کامل می شوند. با نزدیک شدن به بلوغ تخمدان ها با تاثیر پذیرفتن از هورمون های ترشح شده در مغز، شروع به فعالیت می کنند. نخستین نشانه فعالیت تخمدان ها این است که تقریبا هر 28 روز یک بار، یکی از تخمک ها شروع به رشد می کند و قاعدگی آغاز می شود. به این پدیده چرخۀ قاعدگی می گویند. بین حدود 9 تا 18 سالگی، بدن دختران در اثر تولید هورمون زنانۀ استروژن، از حالت کودکانه به حالت زنانه تغییر می کند. یکی دو سال قبل از بلوغ، یعنی در حدود 9 یا 10 سالگی، چربی در سینه ها، باسن و ران ها جمع می شود.

در مرحلۀ بلوغ، نوک سینه ها شروع به رشد می کنند و موی زیر بغل و زهار پدیدار می شود، در این مرحله، اعضای تناسلی تکامل می یابند، دوره های قاعدگی آغاز می شود و چربی بیشتری در باسن، سینه ها و ران ها جمع می شود. بنابراین:

· موی زیر بغل: در حدود 14 سالگی، موی زیر بغل شروع به رشد می کند و غدد عرق فعال می شوند.

· سینه ها: در حدود 10 یا 11 سالگی، سینه ها شروع به رشد می کنند، ناحیه دور نوک سینه برآمده می شود و نوک سینه از وسط آن بیرون می زند، حجم چربی و بافت غده ای در داخل سینه ها افزایش می یابد.

· پوست: استروژن بر پوست اثر می گذارد و موجب ترشح چربی بیشتر می شود. به علت فعالیت هورمون های بدن، فعالیت غدد پوست زیاد شده، باعث ایجاد جوش می شود.

· کمر: برعکس باسن و سینه ها که بزرگتر می شوند، کمر باریکتر و نمایان تر می شود.

· موهای زهار: موی ناحیۀ زهار نخستین بار در حدود 12 سالگی در لب های فرج پدیدار می شود و سپس به تدریج ضخیم تر و پیچ خورده تر می شود و گسترش می یابد و شکلی مثلثی به خود می گیرد. ممکن است در ابتدا با موهای سر همرنگ نباشد.

· ران ها: از حدود 14 سالگی به بعد، در داخل و خارج ران ها لایه های چربی تشکیل می شود که به بدن، شکلی توپرتر و زنانه تر می دهد.

· باسن: همراه با رشد استخوان های لگن، باسن برزگتر و عریض تر می شود و در این ناحیه چربی ذخیره می شود که به بدن دختران شکلی زنانه می بخشد.

انواع بلوغ

بلوغ جنسی

در آغاز نوجوانی، اغلب افراد به دوره سریعی از رشد جسمانی گام می‌گذارند که با رشد تدریجی اندام‌های تناسلی و ویژگی‌های جنسی ثانوی، همراه است. این تغییرات طی یک دوره تقریبا دو ساله رخ می‌دهند و با بلوغ جنسی به اوج می‌رسند که در بخش های قبل به طور کامل شرح داده شد.

بلوغ زودرس و بلوغ دیررس

به پیدایش علائم بلوغ، زودتر یا دیرتر از سنین معمولی که گفته شد، بلوغ زودرس و یا دیررس می گویند. در ادامه به شرح کامل این موضوع خواهیم پرداخت.

بلوغ هیجانی

بحران‌ها و هیجانات دوران بلوغ ناشی از ارگانیسم جسمی و درونی است که همراه با عواملی چون ذوق، علایق، نگرش، احساس و همچنین ارتباط با همسالان، موجب بروز مشکلات جدیدی می‌شود که والدین و مربیان به دلیل عدم شناخت کافی از نوجوان، به آن بحران یا عدم سازگاری می‌گویند. در حالی که بحران با هیجان تفاوت زیادی دارد؛ هیجان ناشی از واکنش خوب و مثبت است نه عدم سازگاری. تعارض‌های ناشی از اختلاف سلیقه‌ها و تفاوت برداشت‌ها بین نوجوان و دیگران، موجب بروز خشم و عصیانگری نوجوان بی‌تجربه می‌شود.

بلوغ ذهنی

در این مرحله، رشد مغز و دستگاه عصبی به میزان رشد بزرگسالان نزدیک می‌شود. اما نوجوانان به سبب کمبود تجربه‌های لازم هنوز نمی‌توانند به حل مسایل بزرگسالان توفیق یابند و همانند آنان پاسخ دهند. پیاژه می‌گوید در مرحله عملیات صوری که معمولا در سن 11 سالگی آغاز می‌شود، برخی از توانایی‌های مهم در تفکر نوجوانان پدیدار می‌شود که در سنین قبل وجود نداشت. اساسی‌ترین این توانایی‌ها تأکید بر تفکر مبتنی بر احتمالات است، یعنی تغییر در تفکر از "آنچه هست" به "آنچه ممکن است باشد".

البته تقسیم بندی های دیگری نیز برای انواع بلوغ وجود دارد که در شرح آنها خارج از محدودۀ این تحقیق است.

تعریف بلوغ زودرس

به ظاهر شدن علائم بلوغ از جهت فیزیکی و هورمونی در دختران قبل از سن ۸سالگی و در پسران قبل از سن ۹ سالگی بلوغ زودرس اطلاق می گردد . در ابتدا اینکودکان بلندتر از همسن های خود هستند . ولی بدلیل بلوغ زودرس استخوانها ، در نهایتقد کوتاهتری در بلوغ خواهند داشت . در دختران با بزرگ شدن پستانها شروع پریودماهانه ظاهر شده و در پسران با افزایش شهوت که بصورت اختلالات رفتاری تظاهر می کند .

چرا بلوغ زودرس مهم است؟

بلوغ زودرس از دو جنبه اهمیت زیادی دارد، جنبه اول علت ایجاد کننده آن است کهپزشک متخصص با انجام آزمایشات لازم و پیگیریهای منظم و دقیق نوجوانان مبتلا، در طی مدت طولانی بدنبال علت ایجاد آن می گردد و جنبه دوم اثر بلوغ زودرس روی رشد قدی وروانی نوجوان است.

عوارض بلوغ زودرس

کودکان در مقابل استرسهای زمان جوانی قرار می گیرند و نمی دانند چه کار بایدبکنند. این کودکان از نظر جسمی تظاهرات بلوغ را دارند ولی تجربه کافی را ندارند. دختران با ظاهر شدن علائم پریود ممکن است دچار مشکلات روحی گردند. در هر دو جنسبدلیل افزایش تمایل به شهوت، رفتارهای ناهنجار مثل خودارضایی شیوع دارد.

علائم بلوغ زودرس

علائم ابتدا با بزرگ شدن پستان به شکل یکطرفه یادوطرفه ظاهر می شود و بعد از آن موهای زهار و زیربغل دیده می شوند و پریود شدن درمرحله انتهایی است، دور نوک سینه تیره و ضخیم می گردد و نوک سینه به جلو می آید. جوش نیز در صورت این کودکان افزایش می یابد.

بروز علایم ثانویه جنسی به طور زودرس یکی از علایم مهم است. یکی از این علایم پرمویی و رویش زودرس موهای زیر بغل و ناحیه زهار است. حتی گاهی رویش مو در صورت هشداردهنده است. اگر چنانچه اعضای تناسلی خارجی دختری مبهم باشد و در تشخیص مذکر و مؤنث بودن او تردید وجود دارد در اسرع وقت باید به پزشک مراجعه شود.

شواهدی از علایم کم کاری تیروئید و سابقه مصرف داروهای حاوی استروژن عواملی هستند که منجر به بلوغ زودرس کاذب می شوند و باید مورد توجه قرار بگیرند. رشد نامتناسب و یا متوقف شده طولی استخوانها نیز مهم است. سردردهایی که با تغییرات جنسی زودرس همراهند از اهمیت خاصی برخوردارند. وجود ناراحتی گوارشی همراه مثل پولیپهای روده قابل توجه اند. وجود برخی تغییرات مخاطی و تغییر رنگ مخاط و پوست و لکه های شیر قهوه ای پوستی ممکن است در تشخیص بیماری مؤثر باشد. گاهی نیز با وجود ترشح شیر از سینه به طور زودرس یا «گالاکتوره» باید به فکر بلوغ زودرس جنسی باشیم. نکته مهم دیگری که باید به آن توجه کنیم وجود علایم عصبی و روانی است. اضطراب و افسردگی ممکن است در اثر بروز عدم تعادل هورمونی و یا ناشی از اختلال در هویت جنسی ایجاد شوند؛ بنابراین تشخیص بموقع و درمان سریع و مناسب در پیشگیری از بیماری اعصاب و روان و حفظ بهداشت روانی به طور نسبی مؤثر است.

انواع بلوغ زودرس

بلوغ زودرس جنسی دختران به دو صورت عمده بروز پیدا می کند: در یک دسته بلوغ زودرس جنسی واقعی است یعنی با شروع بلوغ طبق روال عادی اما زودتر از موعد مشخص می شود.

نوع دیگر بلوغ زودرس جنسی، کاذب است. وقتی فردی به ظاهر دختر علایم زن نمایی به علت افزایش تولید هورمون استروژن داشته باشد اما دوره ماهانه نداشته و یا تخمک گذاری نمی کند این فرد دچار بلوغ زودرس جنسی کاذب می شود.

علل شکل گیری بلوغ زودرس

گفته شد که بلوغ زودرس به دو شکل واقعی و کاذب نمایان می شود.

در گروه اول، هورمونهای گنادوتروپین دچار افزایش ترشح می شوند و سیکلهای قاعدگی نیز افزایش پیدا می کنند. معتقدند که بیش از 90 درصد بلوغ جنسی زودرس جنبه سرشتی دارد و علت مشخصی برایش نمی توان پیدا کرد. یعنی محور سیستم عصبی مرکزی «CNS»، هیپوتالاموس و هیپوفیز، زودتر از موعد طبیعی فعال می شود و تکامل زودرس پیدا می کند اما علت ناشناخته است. نکته جالب توجه این است که در بیش از 50% از این بیماران نوار مغز یا «الکتروانسفالوگرافی EEG» آنها غیر طبیعی است. در واقع بروز صفات ثانویه جنسی و شروع زودرس و زیاد قاعدگی و تخمک گذاری ممکن است منجر به بروز و تشدید اختلالات اعصاب و روان شود. با توجه به این موضوع مهم شروع درمان به محض تشخیص قطعی، الزامی است. درمان دارویی عمدتا به وقفه ترشح هورمونهای «گنادوتروپین» معطوف می شود. از آنجایی که بلوغ زودرس غالبا با بسته شدن زودرس صفحه رشد استخوانها نیز همراه است و باعث کوتاهی قد می شود، متأسفانه همیشه با اقدام درمانی نمی توان جلوی این عارضه را گرفت ولی به هر حال شروع سریع تر درمان در این مورد هم مؤثر است.

در حدود 10% از موارد بلوغ جنسی زودرس در اثر بیماریهای جسمی مغز مثل تومورهای مغزی، انسفالیت، مننژیت، صدمات و ضربه به جمجمه هیدروسفالی و سایر بیماریها به وجود می آید. این گروه از بیماران دچار بلوغ زودرس جنسی دارای علت شناخته شده هستند. در هر صورت باید این دو گروه را از نظر علت شناسی از هم تشخیص داد چرا که گاهی بعضی از این بیماران که جزو گروه با علت ناشناخته قرار می گیرند مبتلا به تومور مغزی هستند. بنابراین ضمن انجام آزمایشات هورمونی بایستی سیتی اسکن و یا MRIاز مغز به عمل آید اما با همه اینها آنچه که در رابطه با ضایعات تومورال به تشخیص بیشتر کمک می کند، وجود علایم و نشانه های عصبی همراه بلوغ زودرس جنسی است. در صورتی که وجود تومور مغز قطعی شود عمل جراحی و رادیوتراپی ضروری است و میزان و درصد موفقیت درمان به پیشرفت ضایعه دارد.

در گروه دیگری از دختران مبتلا به بلوغ زودرس جنسی علت را باید در غده فوق کلیوی بیمار جستجو کرد. البته این ضایعه به ندرت اتفاق می افتد اما در صورت وقوع به صورت هیپرپلازی یا افزایش فعالیت مادرزادی غده فوق کلیوی است معتقدند که این دسته از بیماران با کمبود آنزیمی به نام «21 هیدروکسیلاز» مواجه هستند.

نوع دوم بلوغ زودرس، بلوغ زودرس کاذب است. علل مختلفی برای ایجاد این نوع بلوغ وجود دارد. شایع ترین علت آن کیستها یا تومورهای تخمدانی مترشحه استروژن می باشد. این نوع تومورها با پولیپهای روده ای همراه است. در اینجا هم سونوگرافی تخمدانها و سیتی اسکن می تواند در تشخیص و شناسایی آسیب و علت بیماری کمک زیادی کند.

بلوغ زودرس جنسی Hetrosexual یا غیر همان جنسی، حالتی است که در دختران نابالغ اتفاق می افتد که دچار علل مردسازی می شوند. پرفعالیتی و هیپرپلازی مادرزادی غده فوق کلیوی و همچنین بعضی از تومورهای تخمدانی یا غده فوق کلیوی باعث ترشح هورمونهای جنسی مردانه یعنی آندروژنها می شوند که در اندامهای تناسلی بیمار ابهام ایجاد می شود بخصوص پرکاری غده فوق کلیوی که با اَشکال متنوعی از ابهام در دستگاه تناسلی خارجی همراه است.

در حالی‌كه اغلب متخصصان، سن شروع بلوغ دختران در ایران را بین 9 تا 11 سالگی عنوان می‌كنند، ارزیابی وضعیت 4 هزار دختر در تهران كه توسط گروه كودكان دانشگاه علوم پزشكی تهران و مركز تحقیقات رشد و تكامل این دانشگاه انجام شده، نشان می‌دهد چاقی ارتباط مستقیم با كاهش سن بلوغ در دختران دارد و هر چه میزان چاقی بیشتر باشد، سن بلوغ دختران پایین‌تر می‌آید.

به این ترتیب، با افزایش شیوع چاقی، سن بلوغ در دختران ایرانی و به خصوص در شهرهای بزرگ مثل تهران، رو به كاهش گذاشته است.

بر اساس آمارها، در ایران در 20 سال گذشته تعداد كودكان مبتلا به چاقى 3 برابر شده است و 6 درصد كودكان ایرانی در سنین مدرسه، چاق‌اند.

درمان بلوغ زودرس

اهمیت درمان بلوغ زودرس

هنگاميکه بلوغ در سنين پائين شروع شود رشد قدي کودکان بيشتر مي شود و بهنسبت کودکان هم سن خود قدبلندتري خواهند داشت ولي پس از ۳-۲ سال که بلوغ کامل شد،رشد قدي متوقف شده و در نهايت بزرگسالان کوتاه قدي خواهند شد. از نظر شکل فيزيکي نيز ممکن است مشکلاتي ديده شود. بعلاوه از نظر رواني نيز اين کودکان دچار مشکلاتزيادي خواهند شد.

رشدسينه ها يا ايجاد قاعدگي در دختران کم سن و مقايسه با ساير همسالان خود ، باعث بروز اضطراب شديد در اين کودکان ووالدين آنها مي شود. بخصوص در دختران مبتلا، احتمال سوء استفاده هاي جنسي نيزوجود دارد.

در صورتاستفاده از هورمون هاي محرک گونادوتروپين با سرکوب توليد هورمون از تخمدانها باعث توقف يا پسرفت صفات ثانويه جنسي مي گردد. بعلاوه رشد قدي نيز ادامه مي يابد. بايد دقت شود که درمان بايد زود شروع شود. در صورت موفقيت، درمان را تارسيدن کودک به سن طبيعي بلوغ ادامه مي دهيم و سپس قطع
مي کنيم تا بلوغ بطور طبيعيدر سن طبيعي پيش رود. در واقع آگاهي والدين به نشانه هاي بلوغ زودرس با مراجعه زودو به موقع، موفقيت درمان را بدنبال دارد. نکته مهم اين است که هوش اين کودکان طبيعي و حتي در مواردي بالاتر از کودکان هم سن خود است ولي بدليل تغييرات ظاهري و نيز تأثير هورمون ها ممکن است دچار اختلالات رفتاري، حالتهاي تهاجمي و حتي افسردگي شوند. در واقع بلوغ زودرس براي کودک و خانواده او، مشکل مهمي است و بخصوص دردختران مبتلا احتمال سوء استفاده جنسي و در پسران ، گرايش به پسران بزرگتر و تأثيرپذيري از رفتارهاي نامناسب آن وجود دارد . لذا درمان بلوغ زودرس اهمیت ویژه ای دارد.

روش های درمان بلوغ زودرس

در بلوغ زودرس مركزي ايديوپاتيك كه در گذشته سن دخترها 8 سال يا كمتر و در پسرها 9 سال يا كمتر محسوب مي‌شد، اكنون در آمريكا در دختران سياه‌پوست 6 و دختران سفيدپوست 7 سال گزارش شده است. همچنين مشاهده مي‌شود كه سن بلوغ در ايران هم رو به كاهش گذاشته و لذا بايد براي دخترها و پسرهايي كه بلوغ زودرس مركزي دارند، علاوه بر سونوگرافي لگن، جهت بررسي رحم و تخمدان‌ها در دخترهاي پايين 6 سال و در پسرها در هر سني MRI مغزي انجام شود.چون در دخترها، علت بلوغ زودرس در 80 درصد موارد ايديوپاتيك است در سنين بالاي 6 سال لزومي به سي‌تي‌اسكن يا MRI نيست .ولي در پسرها، چون بلوغ زودرس بيشتر مربوط به اعصاب مغز مي‌باشد، لذا بهتر است در سنين كمتر از 9 سال MRI انجام شود.البته براي بررسي تكميلي، اندازه‌گيري استروژن و تست تحريكي LHRH را نيز انجام مي‌دهيم تا بعد از 30 تا 60 دقيقه تزريق وريدي، بررسي مجدد LH-FSH نيز انجام شود. در نهايت براي بررسي سن استخواني، در اين موارد گرفتن عكس از مچ دست نيز لازم مي‌باشد.

عملكرد LHRH Agonist :

عملكرد LHEH Agonist، شبيه LHRH هيپوتالاموس است. عملكرد آنالوگ LHRH با اثرات مداوم و طولاني روي هيپوفيز، باعث Down Regulation نسبت به هيپوتالاموس شخص شده و در نتيجه مانع ترشح FSH و LH هيپوفيزي مي‌شود كه ماحصل آن، عقب افتادن بلوغ خواهد بود.با عقب افتادن بلوغ، فرصتي به شخص داده مي‌شود تا رشد قدي او در مرحله قبل از بلوغ همچنان ادامه يابد، ولي آيا در عمل، اين اقدام در رشد قد نهايي او تاثير خواهد گذاشت؟ اين مساله‌اي است كه پاسخ قاطع به آن، بررسي بيشتري را مي‌طلبد. در مورد عوارض LHRH Agonist، به‌طور كلاسيك، جز آلرژي و منع مصرف در بيماري آسم، عارضه ديگري ذكر نمي‌شود. عود آسم و واكنش موضعي نيز مطرح است و يك شوك آنافيلاكتيك نيز در مصرف آن ديده شده است. در بلوغ زودرس ايديوپاتيك مركزي، حتي در سن‌هاي پايين، تا مدت‌ها اين دارو تا رسيدن به سن بلوغ مصرف مي‌شود و بعد از قطع آن، پس از چند هفته يا چند ماه، دوره بلوغ عادي شروع شده و كامل مي‌شود، بدون آنكه تاكنون عوارضي از آن ذكر شده باشد.مصرف آن در طول اولين سال درمان، رشد قدي (Height Velocity) را حدود 60 درصد برحسب سانتي‌متر كاهش مي‌دهد، ولي از سال دوم رشد قدي مساوي سن استخواني مي‌شود. تكامل استخواني (Skeletal Maturation) به‌طور واضح در طول سه سال اول درمان، به كمتر از سن تقويمي مي‌رسد، درمان باGnRH Agonist باعث مي‌شود كه سوماتومدين C ن(C(ICFI پايين بيفتد و متناسب با سن استخواني شود. كاهش در ترشح GH و كاهش در پاسخ به تست‌هاي تحريكي GH از اثرات منفي ديگر آن است.با توجه به نكات فوق، بايستي در موقع مصرف اين هورمون، هر هشت ماه يكبار، شخص را از نظر GH و IGFI بررسي كرد تا در صورت كاهش، به وسيله هورمون جبران شود.

به‌طور كلي، موارد استعمال معمولي LHRH Agonist به شرح زير است:

1. در بلوغ زودرس ايديوپاتيك مركزي تا سن بلوغ، در موقعي كه سن استخواني به 11 سال برسد.

2. در بيماراني كه كمبود هورمون رشد دارند، اين بيماران كه GH دريافت مي‌كنند، ممكن است با پيشرفت سن استخواني، بلوغ زودرس پيدا كنند، لذا تجويز LHRH Agonist در حوالي بلوغ، از سرعت رشد استخواني و بلوغ زودرس جلوگيري مي‌كند.

3. در بلوغ زودرس با مشخصات سني كلاسيك، به خاطر دوري از عوامل روحي و اجتماعي و خانوادگي و همچنين زود بسته شدن صفحات رشد استخواني و در نهايت كوتاهي قد، بايد از هورمون LHRH آنالوگ استفاده كرد، ولي در مورد كساني كه در سنين بالاتر بوده و با پيشرفت سن استخواني قبل از سن طبيعي بلوغ، صفات ثانويه جنسي پيدا مي‌كنند، با توجه به كوتاهي قد نهايي در بزرگسالي (PAH) و نيز با توجه به وضع روحي، اجتماعي و خانوادگي آنان، بايستي در مورد تزريق LHRH آنالوگ تصميم مقتضي اتخاذ كرد. ولي نظريه ديگر اين است كه حتي در اين افراد، اگر پيش‌بيني قد نهايي آنها مطابق قد والدين بوده و طبيعي باشد و از نظر اجتماعي و رواني مشكلي براي فرد ايجاد نكند، بهتر است بدون تزريق اين هورمون، تحت نظر قرارگيرند.

روش های جلوگیری از بلوغ زودرس

Û راه‌حل پیشگیری از بلوغ زودرس به تغذیه و توجه به رشد مناسب فرد بستگی دارد.

Û والدین باید از چاقی مفرط فرزندان‌شان پیشگیری كنند

Û به هیچ‌وجه مرغ و تخم‌مرغ ماشینی و فراورده‌های هورمونی را به‌خصوص به دختران خود ندهند.

Û آمپول‌های تزریقی برای جلوگیری از بلوغ زودرس بسیار مضر هستند، چون محور تخمدان به هیپوفیز را مختل می‌کند و تاثیر منفی در رشد واژن و رحم دارد و استفاده از آن به هیچ عنوان توصیه نمی‌شود.

Û همان‌طور كه مصرف داروهایی كه ممكن است منجر به بلوغ زودرس شود نیز اصلا مناسب نیست.

Û والدین باید مراقب باشند با دیدن علائم اولیه اگر لزومی به درمان بود حتما درصدد درمان برآیند.

Û والدین باید با ایجاد رابطه صادقانه و دوستانه با دختر مبتلای خود، برای او پیدایش این تغییرات را توضیح دهند و او را از مراقبت‌های ضروری آگاه کنند.

Û ارتباط والدین با معلمان فرزندشان به‌منظور برقراری ارتباط دوستانه آنان با بچه‌های همسن خود و جلوگیری از ایجاد مشکلات روانی در این زمینه بسیار اهمیت دارد.

Û رعایت عوامل و شرایط فردی، خانوادگی و اجتماعی قابل کنترل (عوامل و شرایط ذکر شده در مورد علل بلوغ زودرس) به‌منظور تعدیل و کاستن از عوارض و پیامدهای بلوغ زود‌رس در زندگی حال و آینده این افراد نیز حائز اهمیت است.

Û مراجعه به پزشک متخصص برای بررسی و درمان زودرس بلوغ برای پیشگیری از مشکلات استخوان‌بندی، رشد قدی و فیزیکی و انجام معاینه‌ها و آزمایش‌های مداوم یكی از وظایف مهم والدین در این موارد است.

پیوست ها

پیوست 1: رفتار خانواده در دوران بلوغ

نوجوانی یكی از مهمترین و پُر ارزش ترین دوره های زندگی هر فرد محسوب می‌شود زیرا سرآغاز تحولات و دگرگونی‌ های جسمی و روانی در اوست و « بلوغ » نقطه عطفی در گذر زندگی او از مرحله كودكی به بزرگسالی است. دوره نوجوانی به گروه سنی 10 تا 19 سالگی اطلاق می ‌شود و در اكثر كشورهای جهان به خصوص كشورهای در حال توسعه، بخش قابل توجهی از جمعیت را نوجوانان تشكیل می‌ دهند. با توجه به این واقعیت كه نوجوانان، پدران و مادران فردا هستند پرداختن به مسائل بهداشتی‌ شان (به خصوص بهداشت روان آنان) نه فقط برای خود آنها بلكه برای خانواده‌ها، جامعه و نسل آینده سودمند است و در برنامه توسعه هر كشوری می‌ بایست به مسائل آنها توجه خاص شود.

نوجوان می‌ خواهد از قید و بندهای دوران كودكی كه او را به خانواده‌اش متصل كرده است، جدا شود ، لذا حس استقلال‌ طلبی خود را با مخالفت ، مقاومت كردن و لجبازی با والدین و مربیان نشان می ‌دهد . برای برخورد با این رفتار نوجوان، بهتر است همیشه با او به لحنی صحبت كنید كه احساس نكند برایش تصمیم ‌گیری می ‌كنید. آزادی را به تدریج و متناسب با سنی كه دارد به او عطا كنید و نظارت غیرمستقیم داشته باشید و اگر زمانی دریافتید كه از این آزادی، سوء استفاده كرده به او تذكر دهید و وی را متوجه اعمالش بكنید. بدانید كه حذف آزادی، برای یك مدت كوتاه می ‌تواند برایش آموزنده باشد.

آشنا شدن با پدیده‌های جدید در زندگی، ‌انسان را از بار هیجانی همراه آن پدیده كه غالباً اضطراب و آشفتگی است می رهاند، مطالعات روان شناختی نشان داده است كه تأثیر منفی عوامل استرس‌ زا كه همراه با آگاهی قبلی است بسیار كمتر از زمانی است كه عوامل استرس ‌زا ناگهان و بدون مقدمه به انسان وارد می‌ شوند. در زمینه برخورد با پدیده بلوغ جنسی و تغییرات جسمانی و روانی متعاقب آن هر اندازه آگاهی نوجوانان ما بیشتر باشد نتایج مبحث این مرحله از زندگی در مسیر آینده نوجوان بیشتر است. آگاهی نداشتن و یا عدم آگاهی كامل و صحیح، نوجوانان را گیج و سردرگم می ‌كند و این حالات نتایج منفی و زیانباری به دنبال خواهد داشت. والدین و مربیان وظیفه دارند اطلاعات كافی در خصوص تغییراتی كه در طول و به دنبال بلوغ جنسی در نوجوان اتفاق می‌ افتد به تدریج و با استمرار ارائه كنند. عدم ارائه اطلاعات كافی و صحیح در مورد بلوغ باعث می ‌شود كه نوجوان از منابع دیگر كه معمولاً انحرافی است، اطلاعات كسب كند و این اطلاعات غلط می‌ تواند او را به انحراف كشاند.

والدین و مربیان از یك تا دو سال قبل از بلوغ كامل نوجوان می ‌بایستی اقدامات زیر را انجام دهند.

ü او را آماده كنند كه به زودی و به تدریج تغییراتی را در جسم و روان خود احساس خواهد كرد.

ü به طرق مختلف او را مطمئن كنند كه تغییرات ایجاد شده طبیعی است.

ü از این كه این تغییرات در او شروع شده به او تبریك بگویند و خاطر نشان كنند كه دوره ی جدیدی در زندگی او آغاز شده است.

ü به او یادآوری نمایند كه این تغییرات در جهت تكامل فردی و قدمی به سوی اجتماعی شدن اوست به همین دلیل وظایف فردی و اجتماعی جدیدی برای او منظور شده است.

ü خاطر نشان كنند كه این تغییرات قطعاً شروع می ‌شود اما زمان دقیق و مشخصی ندارد؛ بنابراین اگر دیرتر از دیگران هم شروع شود یك امر طبیعی است.

ü به او بگویند كه تغییرات جسمانی همراه با تغییرات روانی خواهد بود. این تغییرات روانی در سه بُعد هیجانی، خـُلقی و رفتاری اتفاق می‌ افتد.

نكته مهم در دوره بلوغ برقراری ارتباط صحیح با نوجوان است. كودك دلبند دیروز شما با تغییراتی كه در جسم و روانش روی می ‌دهد پا به دوران بزرگسالی می ‌نهد. به دلیل این كه او می ‌خواهد هویت جدیدی را برای خودش به دست آورد، طبیعی است كه در برقراری رابطه با او مشكلاتی برای شما به وجود آید. برای این كه روابط شما والدین و مربیان با فرزند یا دانش ‌آموز نوجوانتان صمیمانه ‌تر و گرمتر باشد، لازم است كه به نكات زیر توجه كنید:

پذیرش نوجوانان

گام اول برای ایجاد و تحكیم یك رابطه دوستانه و صمیمی با نوجوان این است كه او را با همه كمی‌ ها و كاستی‌هایش قبول داشته باشید. كاستی‌ های رفتاری او را همچون نقاط قوت و توانایی‌هایش بپذیرید و او را به عنوان فردی كه دارای استقلال، سلیقه‌ های خاص و عقاید قابل ارائه است،‌ نگاه كنید. احساساتش را بپذیرید و اعتماد به نفس او را با كم اهمیت جلوه دادن اشتباهات و تقدیر از كارهای پسندیده‌اش بالا ببرید.

نوجوانانتان را درك كنید

درك و برداشت شما از زندگی و مسائل آن متفاوت از برداشتی است كه نوجوان دارد. او زندگی را به ساده ‌ترین وجه ممكن می ‌نگرد، به طوری كه عقایدش برای شما پوچ و مسخره است. نسبت به عقایدش بی‌ اهمیت نباشید وی را مورد تمسخر قرار ندهید. چرا كه این استهزاء به تداوم رابطه عاطفی با فرزندان لطمه می‌ زند.

ارتباط را دو طرفه كنید

در بسیاری از اوقات و به دلایل گوناگون ممكن است شما والدین و مربیان به نوجوان بگویید كه چه بكند و چه نكند و از او توقع حرف‌ شنوی نیز داشته باشید. این برخورد با نوجوان كه حاكی از ارتباط یك طرفه، معیوب و غیرقابل دوام است، منجر به سركشی و عصیان نوجوان در برابر دستورات شما می ‌شود و به رابطه عاطفی و صمیمانه بین شما و او لطمه می ‌زند. در این مواقع بهتر است در برخورد با نوجوان، هر زمان كه سخنی را گفتید از او نیز سخنی بشنوید و نظر او را نسبت به وظایف محوله‌ اش جویا شوید.

از دادن پند و اندرز مستقیم خودداری كنید

نوجوانان از شنیدن نصیحت و اندرز مستقیم و این كه آنها را یك جا ارائه كنید و اشكالات رفتاری و گفتاری‌ شان را تذكر بدهید گریزان هستند. نوجوانان اعمال خود را بی ‌نقص می ‌دانند و تحمل شنیدن پند و اندرز از جانب شما را ندارند. جهت اصلاح رفتار، آنها را به طور غیر مستقیم نسبت به اعمال و رفتار نادرست‌شان آگاه كنید و خودتان الگویی برای آنها باشید تا با پیروی از رفتار و گفتار شما روش صحیح برخورد را فرا گیرند. آزادی عمل به نوجوانتان بدهید همانطور كه به كودك نوپا اجازه می ‌دهیم تا گاهی خود به تنهایی راه رفتن را امتحان كند و دفعاتی هم به زمین بیافتد، باید به نوجوان هم اجازه داد كه تا حدودی پیامدهای رفتارهایش را تجربه كند و طعم برخی سختی ها را بچشد و برای زندگی مقاوم شود.

برای ارتباط با نوجوان وقت كافی بگذارید

نوجوانان نیازمند توجه هستند، آنها می‌ خواهند صحبت كنند. اعتراض كنند و از هیجانات و اتفاقاتی كه در مدرسه می ‌افتد یا از دوستانشان می‌ شنوند، حرف بزنند؛ هرچه زمان این ارتباط با شما به عنوان مادر، پدر و یا مربی بیشتر باشد خرسندی آنها بیشتر می شود و امكان ارتباط نادرست و غلط آنها كمتر خواهد شد.

توجه به تأثیر مشكلات اجتماعی

مشكلات اجتماعی تأثیرات ناخوشایندی بر نوجوانان دارد. عدم مداخله شما والدین و مربیان در بهبود شرایط اجتماعی، تأثیر تلاش‌هایتان را در خانه و مدرسه كمرنگ می ‌كند.

انرژی سرشار نوجوانان نیاز به تخلیه دارد

در این سنین نوجوان دارای انرژی فراوان جسمانی است؛ بخشی از این انرژی در غریزه جنسی نهفته است كه در شروع دوران نوجوانی به طریق مقبول اجتماع قابلیت ندارد. نوجوان مقادیر دیگری از انرژی جسمانی خود را به صورت رفتارهای پرخاشگرانه مبارزه طلبی ، حادثه ‌جویی و... تخلیه می ‌كند. تشویق نوجوانان به انجام ورزش های مختلف، شركت در فعالیت های الگوسازی برای آنان و تحریك آنها بر همانند سازی با آن الگوها باعث می ‌شود تا آنها انرژی خود را به طریق منطقی تخلیه كنند.

عدم ارائه اطلاعات كافی و صحیح در مورد بلوغ باعث می ‌شود كه نوجوان از منابع دیگر كه معمولاً انحرافی است، اطلاعات كسب كند و این اطلاعات غلط می‌ تواند او را به انحراف كشاند.

وضعیت تحصیلی نوجوان را پیگیری كنید

در این سنین ممكن است فرزند شما نسبت به درس اظهار بی‌ علاقگی نماید و به اموری مثل افراط در ورزش كردن، رسیدگی به سر و وضع خود و ... بپردازد. خود شما بهتر می دانید که پند، اندرز، سرزنش و مقایسه با دیگران كارساز نیست.. لذا علت بی ‌توجهی او را نسبت به درس جستجو كنید و سعی در برطرف نمودن مشكل كنید.

آموزش مهارت در برقراری روابط اجتماعی

نوجوانان در دوره ی بحران بلوغ نسبت به تعلق داشتن خود در گروه كودكان و یا بزرگسالان سردرگم می‌ شوند و ممكن است كه در میان جمع خانواده یا دوستان و آشنایان، رفتارهای بزرگتر از سن و یا گاهی كودكانه از خود بروز دهند و روابط اجتماعی پسندیده‌ ای برقرار نكنند. شما می توانید با شركت دادن فرزند نوجوانتان در جمع دوستان و آشنایان مهارت روابط اجتماعی او را افزایش دهید؛ مثلاً با فرزند نوجوان خود به گردش های دو نفره بروید و در بسیاری از روابط اجتماعی نظیر آشنا شدن با دیگران، خرید كردن از مغازه، پیدا كردن نشانی یك مؤسسه و درخواست انجام كاری از یك اداره با وی تمرین عملی كنید.

استقلال طلبی نوجوان

نوجوان می‌ خواهد از قید و بندهای دوران كودكی كه او را به خانواده‌اش متصل كرده است، جدا شود و الگوهای جدیدی را جایگزین آنان كند. از طرفی نیز شدیداً به خانواده وابسته است و می‌ خواهد كه توقعاتش را برآورده كنند. لذا حس استقلال‌ طلبی خود را با مخالفت ، مقاومت كردن و لجبازی با والدین و مربیان نشان می ‌دهد و این نیاز نوجوان برای شما مشكل‌ آفرین می ‌شود. برای برخورد با این رفتار نوجوان، بهتر است همیشه با او به لحنی صحبت كنید كه احساس نكند برایش تصمیم ‌گیری می ‌كنید. آزادی را به تدریج و متناسب با سنی كه دارد به او عطا كنید و نظارت غیرمستقیم داشته باشید و اگر زمانی دریافتید كه از این آزادی، سوء استفاده كرده به او تذكر دهید و وی را متوجه اعمالش بكنید. بدانید كه حذف آزادی، برای یك مدت كوتاه می ‌تواند برایش آموزنده باشد.

پیوست 2: بلوغ دیررس

بلوغ دیررس دختران وقتی است که شروع اولین علامت بلوغ یعنی رشد سینه ها از سن 14 سالگی بگذرد. بیماری های مزمن مثل دیابت و بیماری فیبروسیستیک باعث بلوغ دیررس می شود. ژنتیک، مشکلات هیپوفیز، تیروئيد، تخمدان، سوء تغذیه از علت های دیگر بلوغ دیررس است. دخترانی که ورزش سنگین دارند و بدن بسیار لاغر دارند، در معرض بلوغ دیررس هستند. مصرف دارو (به خصوص ماری جوانا) و استرس زیاد باعث بلوغ دیررس می شود. درمان مانند بلوغ زودرس با درمان دارویی و در صورت لزوم جراحی است.

توضیحات مربوط به بلوغ دیررس بسیار مفصل است. اما در ایران شیوع کمتری دارد، به خصوص در مورد دختران که البته در صورت بروز چنین مشکلی حتما باید به پزشک برای درمان، مراجعه کرد.

مراجع

· احمدی زارع، حیدر، نیازهای تغذیه ای دختران، انتشارات یاران علوی، چاپ اول

· دکتر قائمی، علی، خانواده و مسائل جنسی کودکان، انتشارات انجمن اولیا و مربیان جمهوری اسلامی ایران، چاپ ششم

· شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، جلد 8

· شیخ صدوق، التوحید، باب الاطفال

اینترنت:

· بلوغ، سید محمد موسوی بجنوردی

· شیعه نیوز، کاهش سن بلوغ در ایران، 21/7/90

· فصل نامه متین، شماره 2، 3/4/87

· تبیان، آیا بلوغ زودرس باید درمان شود، 9/11/90

+ نوشته شده در شنبه ۱۸ آذر ۱۳۹۱ ساعت ۷:۲۳ ق.ظ توسط كيانوش اماني |

موئسسه راويان قرآن مبين

تحقيق و مطالعه در حوزه هاي تربيتي . معرفتي . بصيرتي . مهارتي